Қатысушы:Арсланбек Абдраманов

Абдраманов Арсланбек – ақын, жазушы, философ, филолог, педагог, аудармашы, тарихшы, саясаткер, дінтанушы.

Абдраманов Арсланбек — бірқатар кітаптардың авторы — «Іштегі әтір», «Соғыс жайлы ғылым және оның алдын алу!», «Орта Азия Одағы», повисттері «Миссия „Қызметші“», «Барлығын өзгерткен шындық», «Мен қалай жақсылық жасауды үйрендім», «Талант пен қызғаншақтық», «Қоқыстағы байлық» және т.б.

2005 жыл 14 Қаңтарда Өзбекстан Республикасының, Автономиялық Қарақалпақстан Республикасы құрамындағы Қоңырат қаласында, Әмудария атырауында орналасқан жерде дүниеге келген, қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының Ақтау қаласында тұрады.

Іштегі Әтір кітабы

Іштегі әтір — философиялық-психологиялық толғаныстар мен лирикалық өлеңдерден тұратын әдеби шығарма. Туынды адамның ішкі рухани әлемін тазарту, өмірлік мақсатты айқындау және этикалық құндылықтарды сақтау мәселелерін қозғайды. Көк сөздер: Шығарманың негізгі өзегін кемінде 27 «Көк сөз» (нақыл сөздер мен афоризмдер жинағы) құрайды. Әрбір «Көк сөз» нақты бір тақырыпқа арналған (мысалы: «Өмірлік мақсат», «Ниет», «Уақыт», «Білім», «Шүкір», «Табиғат пен Ана» т.б.).

Іштегі Әтір кітабының бір нұсқасы

Алғы сөз

 Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын.
Әр адамның өмірі – үлкен сынақпен сол сынақты жеңуге берілген үлкен мүмкіндік. Біз кейде өмірді бағаламай, күнделікті күйбеңмен жүріп, шынайы мақсатымызды ұмыт қалдырамыз. Ал шын мәнінде, әрбір таңның атысы, әрбір кештің батысы бізге берілген жаңа мүмкіндік, жаңа бастау. Сол мүмкіндікті дұрыс пайдаланып, жүрек тазалығымен, адал ниетпен әрекет ету – нағыз бақытқа жеткізетін жол.
Кешеректе дәптеріме жазылып жүрген еңбегімді, жүрегімнен шыққан ойларымды, өмірден түйген сабақтарымды бөлісуді жөн санадым. Әрбір сөзім – менің өзімнің ізденісім, өзімнің қателігім мен жеңісімнің жемісі. Оқырманға ой салса, шабыт берсе – мақсатымның орындалғаны. Шықпаса – арманымның орындалғаны... 
Адам өмірі – Каспий теңізіндегі кеме секілді. Әрбіріміздің алға қойған мақсатымыз – барар жеріміз, жетер айлағымыз бар. Бәлкім елімізді сағынармыз не болмаса елімізден кетуді армандармыз яғни: жетістік пен тыныштық үшін. Бірақ сол жолда бізді түрлі дауылдар, тосыннан соққан желдер, яғни өмірдің қиындықтары күтіп тұрады. Кейде сол дауыл бізді құлататындай, ағысы қарсы алып, кері итеретіндей көрінеді. Бірақ шын мәнінде дауылдың өзі бізді тоқтата алмайды. Оны қалай қабылдап, қалай пайдалану – өз қолымызда. Ал ол білім – осы кітапта! 

“Я слыхал от бывалых моряков, которых обучало само море, что иногда шторм в значительной степени меняет их курс. Похоже, сегодня у нас есть тому подтверж-дение. Да, старые моряки знают, о чём говорят. Настоящий триумф опыта над уста-ревшими знаниями из отсталых учебников.” 
Каспий кеме капитаны дауылға қарсы емес, желге қарай желкенді бұрғанда ғана алға жылжиды. Бізде сынақ келсе, сабыр етіп, қиындықты дұшпан көрмей, оны тәжірибеге, жаңа мүмкіндіктерімізге айналдырсақ, мақсатымызға жетеміз. Өмірде әр кедергі бізге бір нәрсе үйретеді! Сондықтан да өмірдің әр дауылынан сабақ ал! Себебі: өмір – ең жақсы мұғалім! Ал сен дұрыс оқысаң – ең жақсы шәкірт бол! 
Сондықтан да өмірдегі дауылдардан қорықпау керек. Оларды басқаруды үйренген жан ғана шын мәнінде Каспий кемесінің капитанына айналады.
Өмірді мәнді ету әркімнің өз қолында. Жақсы ой, дұрыс ниет, табанды әрекет – бәрінің бастауы да, жалғасы да осыдан өрбиді. Бізді адам ететін – өмір үшін күрес. Біздің қалауымыз ешқашан да бітпейді! Ішіміздегі аңды жеңу арқылы ғана бақытты боламыз! Кітабымдағы көк сөздер мен өлеңдерім оқырмандарға аманат!

Бірінші көк сөз (Өмірлік мақсат)

Өмір – бұл әрбір пенде үшін берілген үлкен нығмет! Оның уақыты шектеулі, тым қысқа. Қай кезде тоқтайтынын, болжап та білмейміз. Алла Тағаланың берген бір жақсылығы болар, нақты өміріміздің соңын білмейтініміз. Егер білген болсақ онда әр сәтімізден мән 

қашар еді. Өмірге келіп, нағыз адам болып өмір сүру - өз қолымызда. Басқан әрбір қадамыңыз ниетіңізден бастау алады. Шынында да таза жүректің кірлемеуі не сол күйінен ауытқымауы өзгенің сынақ болып келгеннен емес, сол сынақты қабылдау өзіміздің еркімізден. Қалай қабылдаймыз? Мәселе сонда! Сабырдың түпкі тереңнен бой алмасақ өмірдегі кез келген сынақты қабылдай алмас та едік. Алла Тағала сабыр етуді, шүкір етуді бізге бекерден бекер айтты деймісің! Бұл да бір пенденің жолынан бақ кетпесінші, маңдайы сәждеден ажырамасыншы деген жақсылықтың игі жаршысы ғой. Адам бұл жалғанның қонағы өседі, өнеді қайтадан топыраққа сіңеді! Тек сізбен мәңгі өшпейтін, сізбен мәңгі жүретін ол игі іс, тек осы іс сізбен мәңгі жүреді, ал қалғандары ерте ме? Кеш пе? Ұмыт болады. Тек ісіңіз Алла тағаланың алдында өшпейді. Өмір қысқа, ұзақтай көріп аласыз, ұйқымен, керек емес бос іспен өмірімізді қалай құр текке құртамыз! Өмір бір-ақ рет берілді, сондықтан неге оны пайдалы істермен өткізбеске! Алла жолында жұмсалған уақыт ешқашан да текке кетпейді!

           Екінші көк сөз (Ұғынтұғын)
Бұл таңғажайып әлемде бәрі де үлкен-үлкен жетістікке жеткісі келеді, алайда ешкім де әрекет еткісі келмейтұғын. Ерініп ештеңе істегісі келмейтұғын, осы ісі жақсылыққа алып бармайтұғынын білмей өмір сүретұғын. Біле тұрып әрекет әрекет етпейтұғын, айта тұра өзі істемейтұғын. Өзге түгіл, өзіне де пайдасы жоқ ісі емес пе? Ал ойлаған жақсы ісін ертеңге қалдырған 

наданның ісі, басын бастамаған, сүрінген соң тұрмаған саны бар сапасы жоқ адамның ісі! Ісін соңына дейін жеткізіп, жеткізгеніне мәз болатұғын, өзінен төмен адамдарды менсінбейтұғын, тәкапарланып үстінен күлетұғын болса жеткізген адал ісі де ақыретте түк пайда әкелмейтұғын! Сондықтан да жасаған әрбір ісің Алла разылығында болсын! Алла разылығында болса, ісің міндетті түрде алға басатұғын, саған түгіл өзгеге де пайдасын тигізетұғын және де ертеме кеш пе сен міндеттенген мақсат, арманың орындалатұғын! Тек шын қалап әрекет етіп, Алладан сұрасаң тұғын!

Үшінші көк сөз (Тіл ал)

Осы жақсылар көрген, білгенін ғибрат қылып айтып жатса, ақыл айтқаны үшін де ашуланып "Ешкімнен ақыл сұрайтын дәрежеде емеспін" сосын "Сен айтқан ақыл, менің табанымның астында!" деп айтып жатады, өзім көрдім, ал мұнысы не сөз? Білмегенін білмеуге тырыспау наданның ісі емес пе, ол жақсылықты табаныңның астына төсесе, бәз жақсылар басына жастанады емес пе? Ал жақсылықты табанға төсеп, жамандықты басына жастанса, оның алдағы уақытта жақсы, көрнекті тұлға болады деп ешкім демейтұғын! 
Біреулер айтса ақылын , 
Құлағыңды тығындайсың, 
Міне осылайша сен, 
Адамдыққа ұғынбайсың! 
Бар дегенге бармаса, 
Қой дегенге қоймаса,
Басына таяқ тигенде, 

Мың рет тәубе етсе де,
Ол мүмкіндік қайтып келер ме? 
Дұрыс емес екеніңді біле тұра, 
Өз-өзіңді өтірік айтып, ақтайсың, 
Сондықтан да екі ғұмырда, 
Еш абырой таппайсың! 

Даналықты өз бойына сіңдіріп, өзіңнен төмен адамға өзі сұрамаса ақыл айтып керек емес, бірақ жақсылардың сөзін ғибрат тұту да бір үлкен өнер! Жақсылар деген қаһарман болса да ол болуға емес, одан озуға ұмтыл! Жаманнан өзіңді ұлы санама, сүрінуден сабақ ал! Біреудің сүрінгенінен сабақ ал! Сен мінсіз бола алмайсың, бірақ шынайы болып, мінсіз болуға ұмтыла аласың!

Сізге кеңес бергенім менің сізден ақылдырақ екенімді білдірмейді. Бұл менің сізден гөрі ақымақ істер жасағанымды, Қазақ елінің даналығын көрсетеді! 

Төртінші көк сөз (Лайық бол)

Жақсы құрмет сұрама, құрметтейтіндей іс жаса! Еш себепсіз, сен де біреуге, сауап үшін болмаса, шын құрмет көрсетпейсің, ал ол саған неге құрмет көрсетуі керек?
Жақсы көр деп жалын ба! Жақсы көре алатындай қыл! Бәріміз арманымыздағы жарды қалаймыз, ал сенің арманыңдағы жар қандай адамды қалайды? Енді шынайы жауап берейік. Қызыңды өзіңдей жігітке сеніп тапсырар ма едің? Немесе ұлыңды сендей қызды алуға рұқсат берер ме едің? Бір күні мен гүлге көп су құйып өлтіріп алғанмын. Адамның жаны да, гүл сияқты өте көркем! Жалпы өмірде көп нәрсе, орташа болуы керек, 

не көп емес, не аз да емес, әйтпесе ол нәрсе бітеді де, басқаларында тартып қарақұрдымға ала кетеді!

Досымды тәрбелеймін десең, жақсы дос табам десең мешітте намаз оқып баста! Яғни жақсы орта тап, солармен бірге дамы! 
Алғың келсе, бере біл! Бере білген адам ешқашан да ұтылмайды! Оны да өз орныңа қойып қара, не істер едің!?
"Ауырып ем іздегенше ауырмайтын жол ізде!" деп халық нақылы бекер айтпаған! 
Адам болам десең, өзіңнен баста!
Арманыңды ертеңге емес, дәл қазір жаса! Әйтпесе бәрі кеш болады, талай оқысаң да, тыңдасаң да әрекет етпейтінің неге? Өзің үшін, ел құрметі, абырой, ата-анаң разылығы, жақсы өмір, адал сенімді жар, бақытты өмір үшін тым қиын ба? "Темірді қызғанда соқ!" дейді Қазақ атам, ойдағы істі сол мезетте жасаған дұрыс, сол кезде жасамасаң бәрі кеш, ертеңгі күні, бүгіндей асыл болмайды. Бүгін жасамасаңыз, ертең 2 есе қиын, оның арғы күні 3 есе тағысын-тағы жалғаса береді. Неден қашсаң, соған ұрынасың! Бүгін жасай алатын істі ертеңге қалдырма!
Не талап еттің соған лайықты бола біл! Сен өзің ондай дәрежеге жетпей біреуге мін тақпа! Босқа өзің ұятқа қаласың! Ешқашан да өзгені өзіңнен артық не кіші санама! Кіші санасаң, ісің баспай күнә аласың, артық көрсең ештеңеге тісің батпай, шайнап отыра бересің! Мейлі сен менің сөздерім арқылы түзеліп махаббатыңды, досыңды, жетістігіңді, тағысы тағы реттегеніңмен, бірақ басты сұрақ: сен өзіңе 

қымбаттыны сақтап қала аласың ба?

"Қыз сүйсе қалады, 
 Ұл сүйсе алады!" деген Қазақ, ал жалғасын былай дер ем
 Ұл сүймесе – тулайды, 
 Қыз сүймесе – улайды!
Достың да досы бар. Сатқын болса ол дос емес – қарынды үз! 
Кейбір шешіміміз бізге де, қоршаған ортаға да зиян келтіреді! Әр қадамды анық басайық! Өзіңді әрдайым дұрыспын деп санама! Өзгелер де сендей адам, сен қалағанда олар да қалайды, өзгелер саған ештеңе міндетті емес, жақсы нәрсені алу үшін бірінші өзің сол жақсы нәрсені беруің керек. Өзгенің ауырсынуын сезе білуді үйрен, сонда ғана адамдарға жақсы қарап үйренесің! Сонда бәріне лайықты боласың!

Бесінші көк сөз (Ниет)

Адамның қолынан келмейтін іс бар ма сірә? Ниет қылған адамға қашанда уақыт табылар. Кейде жасап жатқан амалдарымыздың берекелі болуына мән бермей жатамыз. Салыстырмалы түрде қарап отырсақ ниетің түзулігі мен қисықтығын аңғарасың! Адамның тегі бірден ілгері көштен бола бермейді. Үлкен еңбек, үлкен тәуекел және ең мықты ниет қонбаса басында, жасап жатқан әрбір тірлігіміз бос, бір қимылымыз болғандығы. Иә, бостан-бос кейде уақыт жоғалтамыз және де соған қарай, бақыттың да жолында қолданамыз. Бақытты болу үшін ниетің түзулігі мен жүректің тазалығы керек-тей. Мың жерден бай, жүз 

жерден ғалым болсаңыз да, жүрегің мен пейіліңде кір табылса жүзіңнің жылтыры көріксіз көрінетіндей. Әр істі де таза ниеттен бастап, сол ісіңе деген сүйспеншілігіңді көрсете біл және де бос сөзді айтып қоя бермей, нәтиже шығар, ал жасай алатын адам үнсіз жасайды. Жасай алмайтын адам бос сөзден басқа еш істі тыңдырмайды. Адам қаласа – уақыт табады, Қаламаса – сылтау табады! Өз бақытына уақыт таба білсе, Уақыт та оған бақытты табады! Қателік кешіріледі әрқашан, Бірақ ұмытылмайды ешқашан! Күнәлі істі жасай берсең, Сұрауы болады ғой әрқашан!

Бізге шынымен бір нәрсе керек болса, оны алуға әрекет жасаймыз. Болмаса ертең не кейін жалындаған жастығымызды жоқ ететін, денсаулығыңды қор ететін, арманыңды өлтіретін шешім. Сондықтан сылтаумен өзіңді алдай бермей іске кіріс, көздеген мақсатыңа жеткен соң демаласың! Жалғыз жаратқан қаласа!
Адамдар үнемі ауылдан, теңіз жағасынан немесе таудан пана іздейді. Алайда адамда ниет болса өз жанынан өзіне пана таба алады. Ешбір жан өз жанындай жайлы сезілетін пананы ешқашан өзгеден таппақ емес. Әсіресе, өз санамызда белгілі бір бейнелерді суреттеп, сол арқылы жанымыз тыныштық тапса, ол тыныштық - ойымыздағы тәртіптен басқа ештеңе емес. Меншікті мекеніме айналған сықырлауық диваныма қисайып, ескі көк сөздерімді қайта-қайта оқудан жалығар емеспін. Қым-қуыт арпалыстың алыс сапарында 

жақыныңмен бір кездесіп, сағынышыңды жұбатқандай боласың. Әрине, өңің емес, түсің екені өкінішті, бірақ түстің өзі де Арал. Түстің аты – түс.

Намазды қаза қылсаң, қазасын өтейсің, кешірімін тілейсің, бірақ ол далада жанып тұрған шырақ секілді, бір жел ессе өшпеуіне сенің иманың мен шынайы ниетің ғана үміт болады.

Алтыншы көк сөз (Уақыт)

Бұрын қазіргідей ермек іс жоқ кезінде уақыт өткізіп болмайтынмын, ал қазір керісінше уақыт таппаймын.
Уақытты қалай өлтіремін деп ойлап отырғанда, уақыт сені жайлап өлтіруде! Бәрі соңында бітеді, бірақ біткенін мойындау керек. Уақыт, өмір, жаныңа жақын адамдар, махаббат бәрі тек бір Алланың қалауымен соңында бітеді. Сондықтан да олар бағалы болып саналады. Сондықтан оларды бағалай білу қажет! Бағалай білмесек ертеме, кеш пе, ол біткен де өкіну наданның ісі, ал өкіну ең арзан ақы.
Біздің басты қате түсінігіміз, бізде әлі уақыт бар деп, өз-өзімізді алдауымыз. Уақыт тез өтеді! Сондықтан да күлкі арзан, арсыз ұйқы мен бос ойын делінеді себебі: олар болашақта еш пайда әкелмейді, әкелсе де азын-аулақ қана, ал еңбегің ертеме, кешпе ақталады! Қиындықтар бітеді, орнын жақсы нәтижелер басады. Барлық еңбектерің сәтті болмауы мүмкін, бірақ бірі міндетті түрде не одан кейін жұлдыз болып жанады. Иә, қатты не әлсіз жануы мүмкін, бірақ ол сенің еңбегің, сенің жер наның мен бақытың, табысың, мақтаулың, атағың, тарихқа енуің! Аллаға тапсыр да, тәуекел ет! 

Себебі: оған өзіңнің аз ғана өміріңді жақсарту үшін қандай себеп керек!? Біз үшін әр күн, сағат, минут тіпті әр секундтың өзі бағалы. Сол уақытты ұтымды пайдаланып, жүрегің қалаған іске өзіңді бағыттасаң - сонда, нағыз бақыттың бал дәмін татасың! Қаншама армандарың, мақсаттарың, қаншама энергия, қаншама тірлік уақытың ұйқыңмен бірге, ұйқыға кетіп жатыр. Мотивация керек пе, ол саған жетіспей ме? Онда қазір жасап жатқан ісің үшін, 10жылдан кейін қайда және қандай жағдайда болатыныңды ойла!

Сондықтан да қазіргі кездердегі сәттерді адам сенгісіз ұмытылмастай қылып өткізуге тырыс. Себебі: бұл Бір Тәңірдің берген тәтті сыйы. Мүмкіндіктер шексіз әлемді қарсал. Себебі: уақыт келгенде бәрі кеш болады. Кеш болса, өмірді бос өткізгенмен тең болады. Имамның артында тұрып көп намаз

оқыңдар, имамның алдында тұрып қалғанда кеш болмақ емес пе? Онда да күн батыстан шыққанша, әлі шығыстан шығып тұрған күнге шүкір етіп, сауап жаса, жаманнан арыл, нәпсіні жең! Нәпсіні тәрбелеу қиын себебі: ол да ауырсынуды сезеді, сен оны жасамағың келген істі жасап қамшылап тәрбелесең, ол деген өз-өзіңді ұрумен тең, сондықтан оны ұру қиын. Біреу өзін ұрса жынды ма дерсің, ол да сондай, ал ұрмасаң, ол қатаймай, ырқыңнан шығып кетеді. Иә, өлгенше ұрма, онымен қоса өмірдің мәні не өзің оның артынан барасың, тәрбелен!

Бізде уақыт көппе, азба Аллаһ біледі, сондықтан да қаламайтын кезде өзіңді мәжбүрлеуге тырыс. Бір күнде үштен көп адал істі бітіруге тырыс. Егер бір сәтте жасап 

жатқан бірнеше істерің нәтиже бересе, дұрыс екендігін қайта ойға сал! Алайда бұл үш мақсатқа ұмтылу керек деген сөз емес. Бар күшің бір жерге бағытталмаса мақсаттарға жету мумкін емес! Ол оңай мақсат қою керек деген сөзде емес. Ойлаған адал ой, дүниеңді ертеңге қалдырмай жаса жәнеде есіңде сақта бәрі өз қолыңда харам не халал ақша табу, мысалы: харам түрде ұрлықпен тауып, біреудің ақысын жеп, алдап сатып, біреудің көз жасына қалсаң, ол бәрі-бір несібеңді харам түрінде алдың деген сөз, сенікі сеннен кетпейді ғой, дәл сол ақшаны халал түрде алуға болатын несібеңді өзің харам ақшаға айналдырып аласың. Халал: алу үшін алдамай дұрыс зат сат, жұмысты жауапкершілікпен дұрыс атқар сонда несібең берекелі әрі қайырлы болады.

Біз ешқашан да өзімізді қалай бар солай қабылдамай, бақытты бола алмаймыз! Жетістікке жеткің келсе бар назарыңды соған аударып ұзақ уақыт айналыс, бүгін мына іспен, ертең ана іспен айналыссаң әсте жасап жатқан амалың уақыт құртушылық қана! 
Бұл өмірде ештеңе оңай емес, оңай болмайды да! Жай ғана алға қарай ұмтылып қадамдап бас, бәрі өз уақыттымен болады. Егер қазірден бастап жақсы іспен айналысып жүрсең, түбінде жақсы нәтиже болады. Дәл солай, керісінше жаман іспен айналысып жүрсең, жаман нәтиже болады! Бірақ түптеп келгенде бәріміз өлеміз! Өлімді мойындамаған – кәпір! Бірақ осы уақыттымызды бар-жоғы жетер-жетпес 1 ғасыр, мақұл 70 жылды дастойно өткізе аламыз ба? Міне мәселе қайда жатыр!

Өмір – сүт пісірім уақыт қана! Сүтке қарап отырмасаң, ол тасып кетеді. Тасыса бәрі бүлініп, сүті де құрттақандай ғана қалады. Ішсең дәмсіздей, ал қаймағы сыртында. Бар болғаны, сен қазір қараймын ғой, мына телефонды қарап тастайын немесе үй жинайын, не ұйқыны қимай жүргенде, өмір яғни өміріңнің уақыты жақын жерде зу етіп өте шықты. Сондықтан да өмір сүт пісірім уақыт қана, ол да сезілмей ғана, бірақ өте тез піседі, ал өміріңді пайдалы өткізбегенің үшін өміріңнің сүті аз, дәмсіз, ешкім ішпес, ішседе сен қалаған тіршілік иесі емес, онымен қоса ыдыстармен, қыздырған пешті жуып тазалау керек, күнәні жуу керек деген сияқты, қазір тіріңде тазалауға болады, бірақ өмір өткесін әй, қайдам тазалау өйте қиын-ау, тіпті мүмкін еместей. Ол істі жасамағанда күнәдан таза, уақытыңда бүтін болар еді. Қаймағы ең үлкен жетістігі жоқ, нағыз жақсылыққа жұмсар уақытты өмірдің алдамшы нәрселеріне құр босқа жоғалтып алады және спортпен айналыспағаны үшін де өмір жасы азғана 5% мән бермегені үшін, көбірек уақыттының 20%-30% мақұрым қалады, сондықтанда физикалық және психикалық денсаулық біздің басты байлықтарымыздың бірі, сондықтан оны күту әрі дамыту қажет! Сонда ғана толық қанды өмірден ләззат ала-аламыз, ал егер бұны елемесек, бұл деген дұрыс сауда жасай алмады дегенде сөз, себебі: уақыт әлдеқайда қымбатырақ, әрі қалған өмірін жақсы өткізуіне ешкім кепіл емес! Мысалы, аурып бақытты болу қиын, мейлі сен қымбат үйде, қымбат көлікпен қымбат жерге барсаң да, одан бақыт алу қиын десеңіз 

дәл солай болады!

Өмірде ештеңеге алаңдамайтын досым бір күні "11-жыл мектеп оқып, 4-жыл универ оқыдық делік, 1-жыл армияға, 3-4 жыл мамандықсыз жұмыс жасадың. Өмірің ақша, махаббат деп жүргенде 25-26 келдің. 24/7 жұмысқа барасың, балам, Әйелім, Ата-Анам деп, ал өзіңе уақыт таппай осылай жүргенде 30-40 келіп қалдың, балаңды, немесе қызыңды университетке түсіруің қажет. Балаларың университетін бітіріп, үйленіп, бала шағалы болайын деп жатыр, ал сен 50-60 келіп қалдың, солай-солай уақыт демде өтіп жүргенде өмір сүруді ұмытамызда жүреміз." деген, расында біреуді жек көрумен уақытты жоғалту үшін, өмір тым қысқа! Болмашы затқа ренжеп, кектеніп, ақылға салмай іске беріліп, керек емес адамға уақыт құртып, мақсатсыз іс бастасақ опыт емес, опық болады! 
Есіңде сақта бүкіл әлем, бүкіл қоршаған орта. Алланың арқасында, саған бір өзіңе арналған! Кейде тіпті бос іспен уақыт құртамыз, иә, уақыттың бос іспен өткенін мойындау қиын, тіпті тым қиын! Өмір жалғаса беруі тиіс! Ол тек қана, біздің бір қалыпта тұрмайтынымыздың және де ештеңеге қарамастан алға қарай ұмтылу керектігіміздің дәлелі болып қала бермек! 
5 минут құр алдамшы елес емес, 
Уақыт менсінбейтін таста емес, 
Әр секундыңды бағала, пайдалы өткіз, 
Сонда өзің өлгенменен тарих өлмес! 

Жетінші көк сөз (Пайда)

Бала кезімде анам жатарда түрлі ертегі оқымаса да, көп 

әңгіме айтып беретін, соғыс, өмір, ауыл, салт-дәстүр мен түрлі үстел ойындарын ойнауды үйрететін. Бір әңгімесі есімнен әлі кеткен жоқ:

Қасқыр қойды азық қылса адамдар қасқырды жаман дейді. Түлкі тауықты ұрласа адамдар түлкіні қу дейді. Тышқан астықты кемірсе оңбаған дейді. Адамдар араның балын алғанда оларды еңбекқор, қарапайым дейді. Төрт-түліктен бар жақсылықты алғанда керемет деп асыра мақтап, бағып-қағады, мақал-мәтеліне қосады. Жылан өзінде у бар екенін білмейді. Адамдар өзінде қате бар екенін білмейді, Құлыным! Сондықтан да өмірде жақсы мен жаман жоқ! Кімге кім пайдалы сол жақсы! Өмір де досың жоқ! Әр ісің де сақ бол! 

Сегізінші көк сөз (Білім)

Жас кезден бастап білім ал, өскен соң ешкім білім ал деп айтпайды! "Бар да нан тап дейді!" ал нан табу үшін, жұмыс істеу керек, жұмыс істеу үшін білім керек және оның бар екенін дәлелдеу керек. Мейлі кәсіп ашсаң да, мал бақсаң да "Өйт, бұған ілім, білім керек емес" деген саланың, белгілі бір істің өзінде білім керек. Білімсіз, жауапкершіліксіз жасалған іс – былық. Білімсіз қазіргі таңда ешкімге керек емессің. Себебі: кешеден, бүгінге дейін жеткізіп отырған ол білім. Білімнің арқасында ғана адам, адам болып, хайуан дәрежесінен жоғары, саналы болғаны үшін ғана азықтық тізбегітің басында тұр. Егер тас дәуіріндегімен қазіргі кездегі адамдар соғысса кім жеңеді? Физикалық емес, басқаша ойламаңыз, ақыл мәтін де емес, білім арқылы тактикамен, заманауи қарулармен шайқасын салыстыруға да келмейді. 

Неге ата-анасы, жора-жолдастары бізді қызықтырмайтын кейде қате жолға тартады себебі: оларда сен секілді адамдар, оларда қателеседі, тек жас ерекшелі ештеңені де шешпейді тәжірибе, білім болмаса барлық ісің бос істей. Әр молда өз білгенін үйретеді ғой, оқыған Құраннан не кітабынан өзі түсінгенін айтады, ал адамдар кейде бірдей кітап оқып, бір мұғалімнен білім алып, бір мектеп, бір универде оқыса да өмірде бірдей жетістікке жетпейді себебі: оны түсінуі әртүрлі, себебі: біз бөлек тұлға, бөлек адамдармыз, өзіміздің жадымыз бен ойымыз бар, мынау-анау білімді ала ғой, бірақ одан жақсы ілімді ала білмесек, түсініп қолдана білмесек ондай білім бос уақыт құрту ғана. 
Өзіңді төмендетуді доғар, білім алу ешқашан да кеш емес. Нағыз өтірік - ештеңені өзгерте алмаймыз деген ойымыз. Отбасым, жалпы тұқымым мал баққан адамдар, әр көшпендіге тән шығар, аттарымыздың бірін ауыздығын өтірік кигізгендей болдым да, екі-үш қадам жасап едім ізімнен жүрді, ауыздығы жоқ, ыстап та тұрған жоқпын, алайда оған ауыздығын алып тастағанымды көрсеткенде ізімнен жүрмеді, тек шақырғанда келді.
Қаншалықты азап шексең, соншалықты басқаларға түсіністікпен қарай бастайсың! Бүгін қиын болып көрінген нәрсеңді, уақыт өте келе артқа қарасаң уайымыңа керек емес, қарапайым іс екенін түсінесің. Сондықтан бүгінгі қиындық, ертеңді жеңілдетеді, оның арғы күні қарапайым дүниеге айналады. Кеше ғана сияқты оқу мүмкін емес, азап көрінетін еді міне дамыдың. Басында мен үшін де солай көрінді, үйренген 

соң, көп көріп, көп оқыған соң, кітап жазып жатқаныма өзім әлі қайран қалам, осындай дәрежеге қалай жеттім депте қойам.

“Білім, бізге түрме мектеп, түрме универ, құлдық жұмыс, сенімсіз түрме қарттық не керек? Неге бұны оқып, болашақта керек болмайды ғой! Неге бұны тыңдауым керек өз ақылым өзіме де жетеді ғой!? “ дегендерге болашақта “Неге бұндай лас! Қызықсыз жұмыс жасауым керек!? Басқалардан қай жерім кем!? “ деген жауапқа келесіздер немесе жұмыс жасамасаңыз аштан кетесіздер, бизнес бастап шалқайып жатам десең тағы білім керек! Кемшілігіміз білім алмағандығымызда. Болашаққа алаңдап қазіргі уақытты босқа өткіземіз бе? Алаңдамай тәуекелді адал жасасаң, өміріңді өзіңе ұнайтын жолға сарп етесің. Сенде барлық мүмкіндік бар, білім алуға, еліміздің бір кірпіші болуға! Адам болу өзіңе байланысты! Есті болып адам болу! Ессіз болып надан болу! Есі, санасы бар адам кез келген жер де тесіп шығады! Сіздің қайда және қалай пайда болғандығыңыздың қандай айырмашылығы бар? Ең бастысы еш нәрсеге өкінбей өмір сүру! Ештеңеге өкінбейтіндей өмір сүр! Жақсылар жақсы мен жаман, ненің дұрыс, ненің бұрыс екенін ажыратып сауап арқылы өзіне пайдалысын жасайтыны да рас және өте дұрыс! Ондай есті керемет кісі, өзгенің ғайбат сөзін елемей өмір сүруді әсте бас орынға қойады, мандайы бес мезгіл сәждеден ажырамайды, күнәлі істен аулақ болады! Өмірінің әр сәтін өзгеге де, өзіне де пайдалы болу үшін еш кетірмей уақытын қымбат тұтып өмір сүреді! Өзіне, өзгеге емес, өзіне ұнайтын істі жасайды. 

Ессіз болсаң, естілерге жұмыс жасайсың! Адамгершілік өмірде ең басты орындар да, ал адамгершілігі жоқ адамның өмірі мәнсіз, тамағы дәмсіз!

Күш білімде! Өнеге өмірде! Өмір бойы білім алып, алып қана қоймай онымен бөлісе білуміз де керек! Білім арқылы титти болсын, осы өмірге ізді қалдыруға ұмтылу! Себебі: адам болу деген осы! Естілермен ессіздерге бәленбай ақша берсең. Естілер бәленбай ақшаны бәленбай есе көбейтіп алады, ал ессіздер ертеңіне жоқ қылады! Десемде осы отырғанымның өзі бір ғанибет, шүкір емес пе? Одан да кім садаққа беріп, жақсылық жасап, ата-анасын, бала-шағасын өзі болмаса кім қуантады? Ауызбен орақ орған оңай, бірақ қыс үшін, көктемнен, күзге дейін еңбек ететіндер саусақпен санаулы. Өзін-өзі алдап осылай жүре берсе, түбі жақсылық болмас! Себебі: адамды адам ететін – адал еңбек! Білімсіз, жауапкершіліксіз жасалған істе "Басы жасамайтын адамның, аяғына тым жоқ!" демекші, немқұрайлы жасама. Есіңізде болсын, жазатайым оқиғалар кездейсоқ оқиға емес, егер сіз кездейсоқ қателік жасасаңыз, бұл жауапсыздық! Білім жоқ жерде мәдениет болмай, мал сиықты өмір сүреді. Адал бол Жалғыз Тәңір көріп тұр, жаман ісің өзіңе айналып келеді. "Адам қабірге кіргенге дейін білім алуы керек!" деп бекер айтпаса керек! Білім алуға ерінсең, белгісіз біртүрлі әлсіздік, ол еріншектік, өзіңді дамытар жақсы істерден қашуға болмайды, оны қолға алуың керек. Не себепті ештеңе істегің келмейді себебі: көбі тек білімді ғана дамытуға тырыспаңыз, ата-бабамыз күшті дамытқан, оның алдыңғы бабаларымыз тіпті сол үшін 

өмір сүргендей, ол біздің қанымызда, яғни генімізде сондықтан тек біліммен шектелмей білекті де дамыту керек! Спорт керек. 3, 6 күндері көп емес 1 км жүгір сосын оны 5-10км бейім де. Дұрыс тамақтан! Майды, тұз бен қантты аз өте аз тұтын, фигураны сақта. Шынықсаң шымыр боласың! Дамы, бірақ асықпа айлап, күндік тәртіппен дамыта бер, азаң мен кеште жасауды ұмыта, өзіңді жең. Алланың берген нығыметіне шүкір ет! Қадірін біл! Алайда білімді де ұмытпа, білім әлде қайда күштірек! Екеуі бірге болса өмірің ұзарып, ішкі тәнің, сыртқы тәніңнің көрінісі, ал сыртқы тәнің, ішкі тәніңнің көрінісі, бәрі бір-бірімен байланысты, бет пен ми, тіл мен құлақ, аяқ пен қол, өзің үшін тұра алып, тек керек жерде ғана, құр босқа әкреңдеп кетпе! Сабыр ет, спорт пен білім өзің үшін, оны жаман жолға қолданудың да, сұрауы болады, жамандық үшін арнама, өзіңді жақсылыққа баулы! Әлемге өзіңнің атыңды жақсы жағынан қалдырып, өзгелерге үлгі бол! Ол үшін де білім керек! Білім бұл жамандықтан құтқарар жалғыз мүмкіндік! Иә, қиын, бірақ бұл өмір, бізді өлтірмейтін нәрсе, бізді күштірек етеді! Надан яки ақымақ деген дым білмеген, адам емес. Ол өзі дым жетістікке жетпей, ақылды жауап айтатын! Түсінбей жатып, қарсы шығатын! Толық білмей жатып, үкім шығаратын адам. Ақымақ болғанын, өз қатесін іштей мойындап, соны оқып, көріп, білім алған ақымақ ең ғұлама адамға айналады. Ең ақымақ, ең ақылдыға, ең ақылды, ең, ақымаққа айнала түседі! Себебі: ақылды адам, ақылым көп деп білім алмаса, ал ақымақ ең ақылды болуға ұмтылса, ілімге жетіп оны одан әрмен оқыса, ол ең

ғұлама адамға айналады! Себебі: білімнің түбі жоқ! Бәрі дамып жатқанда бір орында тұрған ақшадай инфляция жеп қояды!

Күндердің бір күні банкрот болсаң, ақшан жоқ болса, Анаңнан басқа ешкім қол ұшын бермес! Тіпті Анаңда сені ойлап "Жұмыс тап!" дер. 

Тоғызыншы көк сөз (Мойыма)

Кім қатты жарқырап жанса, соғұрлым ерте сөнеді! Дәл сол секілді түнек тым қараңғы болса, соғұрлым сәл жарық, жарқырап жанып, ерекше көрінеді. Адам қандай керемет болса да, ол да біреуге ұқсағысы келеді. Қарсылас жеңу оңай болса, ол қарсылас емес, ал сенің жеңуің қиын болса, ол шынайы қарсылас болады. Менің қарсыласым айтқан: "Мен істеп өкінгенше, істемегеніме өкінуді қаламаймын" деген, сонда менің алдымда мен іздеген қарсылас екенін ұқтым. Кез келген нәрседен шығатын жол болады. Сол шығатын жолды табуға, сенің күшің және ақылың жетеді ме? Міне мәселе сонда! Әр берілген сынақ Бір Тәңірдің берген тәтті сыйы! Әр сынақтан соң, міндетті түрде жеңілдік және сыйы болады! Айналаңа қара, ұнайды ма? Ұнасын, ұнамасын Шүкір ет! Қиындық келсе бүкіл қиындыққа ақылыңды қолданып, күшіңді сал! Жеңілме, тек алға, жарқын болашаққа жол құра! "Қорқасың ба жасама, жасап жатсың ба

– қорықпа, жасап біттің бе – өкінбе!" Деп Шыңғыс хан бабамыз айтқандай әр сөзің, ісің үшін жауап бере алатындай бол! Жетістікке жетсең де дұрыс жаққа қолдана біл! Адам негізі басқаларды емдеген кезде, өзін

де емдейді. Басқаларға мейірімділік танытқан кезде, өзін жақсы көреді. Басқаларға көмектескен кезде, өзіне де көмектеседі. Жақсылық жасап, мейірімді бол! Оны берген Аллаға шүкір ет те, Алланы таны! Оныншы көк сөз (Өлеңдеп) Бізді заман емес, адам өзгертеді, Солай-солай заманға дақ келтіреді, Бірімізге-біріміз жау болып, Өмірді солай босына өткізеді! Түбінде бәрібір жаман іс жарып шығады, Ұрлық ісі өзіне де керек емес болып қалады, Жасырын, жасап ап неге өзін сынға алады? Жарып шыққанмен ол қоймай, махшарда сауал болады! Қасыңды аш қабағыңа қар жаумай, Ғайбат айтпа сауабыңнан айырылмай, Өзіңді ұлы ұстар мінезді қой, Тәкаппарланып жұмағыңнан айырылмай! Білмей жатып білем деме ешқашан, Әйтпесе өтірікпен күнә аласың әрқашан, Пысық болам деп, артықпенен арам жеп! Сұрау болады! Өзіңді алдауды тоқтатасын сен қашан! Қазір деген заман! Соғыс деген жаман! Қанаттанбаған адамнан! Ешқашан да қадір күтіп алданбаң! Өтірік-алдау бүгіннің, Кәсібі болған бұл жалған! Жерге тоймай бірін-бірі Етін жеген тым жаман!

Кім жырлады заман қатал деп? Адамның өзі жақсы емес! Ес түзелмей түзелмес! Бірі түсінсе, ерді бірі түсінбес!

Он бірінші көк сөз (Еліктеме)

Бізді, біз емес, қоршаған орта өзгертеді. Біреуге еліктеу, қоршаған ортаңа бейімделу бастапқы Алла Тағаланың бергеніне шүкір етпей өзгертеді, сорақысы да осы. Адамның жақсы не жаманына қарамастан, оны босқа ғибрат қылып, істерін хәуесқа айналдырады. Бәлкім, өзгелерге еліктесең де, өз қалпыңда мәңгі қаласың! Не жаман жаққа өзгеріп аласың, ал бұндайды ешкім қаламайтұғын! Өзіңе болашақта керектіні пайда әкелетін нәрселерді алуың керек. Сен олардан емес, олар сеннен қолтаңба алғанша адал еңбек ет! Берілуші болма, қаламайтын кезде өзіңді мәжбүрле! Осы екі өмірді, өзің үшін, жақсылыққа ұмтылу тым қиын ба? Еш өкпесіз өмір сүр! Еш нәрсеге өкінбейтіндей өмір сүр. Иә, жеңіліп, жеңіліп басында, міндетті жеңесін сен артында! Бұл өмірде бәрі ешкімге айналудан қорқатын болғандықтан, олар кім көрінгенге айналады! Біздегі басты проблема: біз өз өмірімізге емес, басқалардың өміріне көп уақыт бөлетініміз де! Өзгелермен өзімізді салыстырумызда! Салыстыру тұлғаны бұзады. Олармен өз өміріңді жаман не жақсы деп салыстырма, олар болуға еліктеме себебі: сен бөлек тұлғасың! Алла тағала оған сол несібені беруді қалады, берді, саған да уақыты келер, бірақ тек еңбек етсең ғана! Тұлғалығыңды жоғалтып алсаң, қайта құрудың, бірден-бір жолы зейінді 

тек өз өміріңе аудару, өз өмірімізге мән-мағына беру! Неге біреуге еліктейсің, сен неге өзің жеке жақсы тұлға болуға ұмтылмасқа? Жақсыларға еліктеп ұқсап бақсақ та, біз өзіміздің тарихымыз ғана шығады. Өзге емес, өзің болу үшін ұмтыл. Өз жолыңды, өзің сал. Әрқашанда өз пікірің, өз ойың, өз туындың болсын, өзің жеке тұлға бол! Өзіңді ешқашан да ұмытпа, көбіне адамдар өзінің дамуының орнына, өзгелердің көңілінен шығу үшін, мақтану үшін кұндылықтарын, қызығушылықтары мен мінез-кұлқын өзгертіп жатады, сол арқылы шынайылығын жоғалтып, ерекше тұлғалығынан айырылады, сол арқылы өзгелерге мүлдем одан әрмен қызық емес тұлға болып, шынайы өзі болмағаны үшін бақытсыз болары хақ! Әу баста, сені түсінетіндер аз еді. Егер біреудің кеңесімен өмір сүретін болсаң, сен өзгенің өмірімен өмір сүресің. Өз шынайлығыңды көрсетсең, жаман, біртүрлі болып көрінбейсің! Сен өзіңнің басқаларға ұқсамайтын, ерекшелігіңді көрсетіп біртүрлі болмайсың. Бұл өмірде біреуіне жақсы енді біреуіне жамансың. Әркім сені қалай көргісі келсе сондайсың. Бірақ оны түсінбеген адамның өмірі қатты қиын болатұғын. Біреудің сыны үшін, өз өмірін қиындататұғыны қалай? Өз пікіріңізді басқалардың ойы үшін төмендетпегеніңіз жақсы! Ақымақ болып көрінсең де, билей бер! Ең бастысы өзіңе сену! Басқалардың пікірі күнде өзгереді! Алайда өмірің де ата-анаң, мұғалімің болашақта керек болатын тәлім-тәрбиені берсем дейді, алайда оны өз бойың сіңдіру өзіңнің талпынысыңа байланысты!

Егер еліктегің келсе екі дүние сардары Мұхаммед (ﷺ) 

Алланың оған игілімен сәлемі болсын пайғамбарымыздың өміріне неге еліктемеске? Сүннетті ұстаныңыз! Ақырын сөйлеңіз! Кішіпейіл болыңыз! Ақылмен тамақтаныңыз! Терең тыныс алыңыз! Жеткілікті ұйықтаңыз! Әдепті киініңіз! Әдептілікпен сөйлесіңіз! Батыл әрекет етіңіз! Шынайы ойланыңыз! Сабырмен жұмыс жасаңыз! Оның дұрыс екеніне сеніңіз! Әдепті ұстаңыз! Іс жүзінде үйреніңіз! Керек жерінде сөйлеп, керек емес жерінде үндемеңіз! Жай сабыр етіңіз!

Он екінші көк сөз (Өзіңді тап, әрекет ет)

Өмірде өз орныңды табу үшін керемет нәрсе істеудің қажеті жоқ! Жай ғана өзіңнің кім екеніңді еске түсірсең жеткілікті! Бастысы: егер де сен өмірге деген көзқарасыңды өзгертсең өмірде саған деген көзқарасын өзгертеді! Өз ісіңнің, ең жақсы пайдалы жақтарын ойлай білу қажет сонда ғана, ол пайда береді! Болмайтын затты ойлағанша, болатын затты ойла дегім келеді! Қара кет үшін әрекет ет, сонда болар әр ісің де берекет! Жақсылық кел деген жандарға, көп ұзамай сынақ келеді! Сондықтан ең пайдалысын жаса! Өзіңдегі инвесторды дамыт, және есіңде сақта бай болғаның табысың шығысыңнан аз болғаны, ал сенің ақшаларың сейфте жатпауы керек керісінше саған жұмыс жасап әр Алланың берген күні сайын бай қылғызуы керек деп айтқым келеді!

Он үшінші көк сөз (Шүкір)

Өмір біздің қалауымыздай бола бермейді. Не берсе де, соны алып, шүкір ете біл. Саған аз болған нәрсе, 

өзгелерге қымбат болуы мүмкін. Жақсы адамдар бақыт әкелсе, жаман адамдар тәжірибе әкеледі, тым жамандары сенбеуге сабақ берсе, кереметтері мәңгілікке ұмытылмас естелік сыйлайды, бәріне де шүкір ет. Адамдарды несібесін көре алмау, сенде жоқ болғандықтан жеккөрушілікке айналады! Адамның бір ісін жек көрсең, өзіңнің бойында бар жаман қасиет екенін сезбейміз де. Бәрі де үстіңнен күліп тұрса тіліңмен ашулы намысыңа берілмей ондайдан жоғары болуға тырыс, жай ғана сабыр ет! Одан да үлкен жетістікті ойла және де ерте ме, кеш пе бұл ісің үшін сыйыңды аласың! Асылында адам қандай айналасын сондай көретұғын! Іші лай болса, сыртының тазалығын, жүрегі жабық болса, жұртық жарқындығын, тілі ғайбат болса, жұртың иман әдебін, жолы арам болса, жұртың адалдығын көре алмайтұғын! Ашу-ыза, өзіңнің әр ісіңе, басқан қадамына сенбеушілікті досым былай айтқан "Әр нәрсеге күмән у сияқты, оны ішіп өле беруге болады, немесе ішпей өмір сүруге болады." Біз қателік те, жеңісте жасаймыз. Шүкір ет қолда барыңа, деніңнің сауыңа. Шүкір ет тірі болғаның үшін. Шүкір ет тыныштығыңа! Шүкір де жақсы не жаман болса да. Шүкір де көңілің толса да, көңілің қалса да! Шүкір етіп жаманға ерме. Жаманды жақсы көрме. Жасап жатқан адал ісіңді, өзгертіп өзгенің сөзіне ерме! Ел не демейді, есек не жемейді? Есек ақылын тыңдасаң, ал білмеймін! Шүкір де алға қарай ұмтыл, жамандықтан бет бұр. Тәубе ет те, жақсы жаққа өзгерте, кімнің дамып жатқанын көрсете! Тірі тұрғаныңда жақсы болу кеш емес! Тірі тұрғанда өмір әлі бітті емес! Шүкір деген несібені, жеңісті алу үшін

емес. Қандай жағдай болса да разы болғандығың! Менменсініп шірен бе! Жай ғана Аллаға шүкір де! Қатты қиын болса да, керек болса еңбекте!

Он төртінші көк сөз (Тіл)

Иманды болу сөзбен оңай, іспен қиын, 
Бәтіктеніп бос сөз айтпай, іспен сыйын, 
Он күнәнің тоғызы тілден деген, 
Тілді тый, мінезді дұрыста, құранменен!
Баста Алла Тағала адамдардың барлығын дүние есінін ашқаннан бастап, күнәсіз пәк күйінде жаратты, өсе келе мол сауапты іс жасады. Алайда ғайбатшыл надан тіл адамның адамдық дәрежесін төмендете білді. Ақидасын да адамның мінезін, түрін, жан дүниесін өзгертеді. Ол түпкі-түбінде тағдырына айналатыны сөзсіз де рас! Сондықтан неге тілге кісен салмай, оны һәуас пен риямен өз екі өміріңізді талқандауға мүмкіндік бересіз? 
Кейде сөйлегеннен гөрі, үндемей қалған артығырақ! Өзіміздің білетін сөздеріміздің түп мағынасын да түсінбейміз, себебі: оны еліктеп қана сөйлеуді үйренеміз, еді оны дұрыс жерде сөйлеуді үйрену ғана қалды. "Жастық шақтан ләзат ал!" мен "Болашағыңды құртудың!" айырмашылығын да мысал ете алсақ болады. Балалық кезімде ойлайтын едім неге осы үндемейтін адамдар көп сөйлемейді деп, өсе келе түсініп, керек адамдарға ғана сөйлейтіндігін ұқтым. Ешкім туралы ешнәрсе айтпауды үйренсең, өміріңдегі көп пәле-жаланың, қиындықтың бетін қайтарасың. Нәпсіңе еріп, өміріңді қиындатпа, керек жерде тіліңді 

тістей біл! Себебі: соғысты қайтармау арқылы, ойдағы болашақта іске айналар пәленің алдын алып алтын уақытыңды үнемдедің. Жақтырмаса сөйлеспе, сөйлемей ме сен де үндеме! Не бір жақсы сұрақтан баста иә, жоқ мынау-мынау деген сұрақ емес, қызығып әңгіме айтатын сұрау болсын. Әркім өзі үшін өмір сүреді, біздей көп Азиялықтар кәсіпті сол үшін доспен емес, Отбасымен құрамыз, себебі: дос ол бөтен адам, ал туыс - бір бауыр ет!

Өмір де төрт сөзіңізге сақ болыңыз: дұға тілер де, өзгені жамандауда, арман, мақсатты біреуге айтар да, сөз сөйлер де. 
Дұға тілерде нақты сұра және де ол орындалатұғын болса соған сай етіп, таразыға тең етіп сынақ беретіне күмәнің болмасын! Алысы бардың, берісі бар! Сол жасаған дұғаңа сай болып еңбек ете біл! Оған уақытың, күшің кетуі мүмкін алайда ол соған лайықты және қалған уақытың да бақытқа толады әлде толмай ма? Сондықтан да нақты дұрыс өзіңе де, өзгеге де пайдасы тиетінін дұрыс дұға жасап оған қарай әрекет ете біл! Сау басыңа бейнет тілеме! Өзгенің жаманын алу жайлы да тілеме, саған ол келгенде, көтере алмай қалуың мүмкін. Алладан оның өмірін жеңілдетуді сұра! 
Ұрысу, өсек айту - бұл өз-өзін кұрметтемейтін адамның әрекеті. Үнемі ұрыс іздеу, өзгені жамандау алтын уақытың мен энергияңды және басты сауабыңды құр босқа жоғалту. Сонша қиналып жасаған қайырлы ісіңнің сыйын өзге біреуге ол білмей-ақ бере салу, сол арқылы да өміріңді қысқарту, құр өткізу, өміріңді мәнсіз жиіркенішті ету. 

Арзуыңды басқаға айтар да ойлан расында болашақ ісіңе ісің емес, сөзің жүргенін қалалайсың ба? Ол арзуыңды сеннен бұрын сөзіңді басқа біреу ғибрат тұтпасына кім кепіл? Өз күшіңді арман, мақсатыңның жолына емес, тек сөз қылғанның қалай? Егер арзуың орындалсын десең ондай мүмкіндікті жібермей еңбек ете біл! 
Сөйлеген сөзіңе сақ бол! Біреудің көңіліне ешқашан да қаяу түсірме, қаяуы түссе саған екі есе айналып келері анық! Ал жақсылығың да екі есе айналып келері де анық! Жақсы сөз сөйлеп, балағат сөзді доғар! Балағат сөзің ақыретке күнәдан басқа ештеңе  әкелмейтінін біле тұра неге айтуды доғармайсың! Ол бізге еш ар әкелмейді, керісінше басқалардың алдында дәрежемізді түсіреді. 
Ойнап болсын, ойлап сөйле! Саған не басқаға күлкілі, ал әзіл тартушының сырты күлкі болғанменен, көңіліне тиері анық! Ондай әзіл, әзіл емес кемсітушілік! Ал кемсітушілер туралы Кәусар сүресінің үшінші аятында ол туралы не делінді? 
Адамдарға ескерту емес, жылы-жылы сөздер айт! Жылы сөзің өзіңе де, жылы сөз алушыға да көтерінкі көңіл күй, мейірім, жақсы қарым-қатынас, ақыретте пайда береді. 
Расын да сөз нық қару! Бiз сезiмiз арқылы бiреудi бақытты да бақытсыз да, қуанта да мұңайта да, жұбата да, жылата да, өлтіре де, құтқара да күлдірте де аламыз сондықтан сөзiмiзге абай болайықшы.Сенің болашақ ісіңді, адамдармен қарым-қатынасыңды, көңіл күйіңді шешеді. Сондықтан да сөйлеген әр сөзіңізге сақ 

болыңыз! Кек сақтамаңыз ренішіңіз сізден басқа ешкімге зиянын тигізбейді. Тіпті демалатын кезінде де сергек сақ бол.

Он бесінші көк сөз (Қатеден үлгі ал)

Саған ашудағы адамды бөлудің қажеті жоқ, жай ғана тыңдау керек өйткені ашудағы адам сен туралы бар шындықты айтады. Иә, соңында сеннен кешірім сұрайды, алайда ол сен туралы шындықты айтқанын білесің ғой. Шындықты айтқаны үшін ашуланудың қажеті жоқ. Адам көбінесе шындыққа емес өтірікке сенеді себебі: өтірік сенуге лайықты. Жалған елес ғұмыр құрдымға сүйрейді, ал шындықты солайымен қабылдап, жақсы жаққа өзгерту керек. Жаман естелік, құлаған бастамалар мен істер, өткендегі қателіктерің үшін налымай, тәжірибе ретінде көріп, одан әрмен мықты болып, сол қателікті жібермеуге тырысу керек. Себебі: қате деген түсінік жоқ, бәрі тәжірибе ғана, сол арқылы келесі қадам жасарда дұрыс басуға көмектеседі, ал жетістік жолы марафон, бір қате, бір қадам! Қазір бәрі ақылды, сондықтан біз қателіктерден үлгі алуымыз керек! Шахмат сияқты бір емес, екі емес үшінші қате кешірілмейді, өмірде солай. Жақсы естелік адамды іштен жылытады және іштен бөлшектейді. Себебі: ол кез енді ешқашан қайтып келмейді. Өткен іс өтті, ал енді болашағың үшін бүгінді түзе. "Өміріңде қанша күн бар екені маңызды емес, күндеріңде қанша өмір бар екені маңызды!" деп досым айтқан. Егер сіз қолыңнан келетін істі бастаудан қорықсаңыз, бұл сіз іздеген іс, оны сол сәтте орындау керек деген сөз. Егер 

де сіз басқалардан басып озуды қаласаңыз, өзгелер қашатын істі істеуге дайын болыңыз! Иә, бәлкім өткенің ойыңнан кетпейтін шығар, алайда өткен сенің ойыңда, ал болашағың қолыңда. Жараны емдеу үшін оны түрте беруді доғару қажет, мейлі физикалық не психологиялық болса да. Алла тағала адамдардың барлығын бірдей жаратты, ал одан кейін бәрі өзіне байланысты. Қалай өткізеді, кіммен өткізеді, жақсы іс қыла ма, жаман іс қыла ма – бәрі өз еркін де, тек жаман ісі жамандыққа, ал жақсы ісі жақсылыққа алып баратұғынын білсін! Менің бір қартайған танысым айтқан, қартайғаны соншалықты өліп қалған, бұдан артық қартайғандық жоқ шығар, сол маған "Батырдың ұрпағымын деп, қатынның тірлігін жасама!" деген. Ақсүйекті отбасынан болсаң да сен олардың ауыр жолын өте аласың ба не оны алып жүре аласың ба? Міне мәселе сонда! Егер ақсүйекті отбасынан болмасаң өзің ақсүйекті әулетті қыл! Адамның өмірін қиындатудың қажеті жоқ! Жай ғана болған жағдайларға түсіністікпен және жанашырлықпен қарау қажет, оның орнына өзіңді қоюың керек! Біз күнде әртүрлі нәрселер туралы ойлаймыз және ойлау үшін өмір сүреміз, бірақ жақсы адал өмір сүру үшін ойланбаймыз! Менің әр жеңісім - маған сенбегендерді жазалағаным! Өзгенің пікірі үшін өз өміріңді қиындатпа! Бастаманы сен жаз, сен бірінші бол, сен өзгелерге үлгі бол! Біз пендеміз қате жібереміз және қанша тырыссақ та өткенді өзгерте алмаймыз!

Он алтыншы көк сөз (Таңдау)

Бұл өмір қиындықтарға төтеп бере алмайтындар үшін арналмаған. Сен бұл өмірде болып, сүріп, жүріп, осы даналықты оқып, өзіңді дамытып отырғаның, сенің мықты екеніңді дәлелдейді. Кезінде миллиондаған бауырларыңнан суырылып шықтың, енді тағы азғантай ғана миллиардтан суырылып шыға аласың! Көбі байлықты армандайды, бірақ ешкім ол жолда еңбек еткісі келетіндер санаулы. Таңдаулар көп болғаны соншалықты адам өзіне не керектігін өзі де білмейді. Сондықтан да әр таңдауы тығырыққа әкеліп соқтырады. Сонда адам дұрыс таңдауды қалай жасайды? Өте оңай бастың және жүректің қалауымен, уақытпен бірлесе отырып дұрыс жағын таңдаса, ол шешім өзіне пәк пайданы береді! Шешім шығарғанда стратегиялық, өзің жеңетіндей жоспарлы болуы шарт. Таңдау қаншалықты қиын болса соншалықты ұзақтау ойлансаң, таңдауын соншалықты дұрыс болды! Сол үшін де әр ісіңнің ұсақ-түйегіне дейін мән беріп, жоспарлы түрде жүруің керек. Өзіңнің өміріңнің жауапкершілігін сезін. Керексіз уайымнан, әрекетсіз арманнан сақ болған жөн! Әр таңдау мүмкіндік! Сондай үлкен мүмкіндік! Барлық таңдау жетістік, сондай қымбат жетістік! Өз өмірімді жақсы жаққа дұрыстаймын деп, өзіңе сен! Себебі: бұл сенің өмірің, сенің таңдауың! Бақытта, бақытсыздықта сенің таңдауың! Қандай арманның ізінде жүргеніңді алдымен біл! Болды енді мен жетістікке жетемін деп ертеңіне бітетін мотивацияңа берілме, әр күніңді дисциплина болмаса, ол да алысқа бармайды, жақсы ісіңді Құдайдың құтты күні жаса. Жетістікке талантты, 

ақылды не жолы болғандар жетпейді, әрекет еткен жетет, күмәнін жеңген жетеді. Жетістікке жету оңай дейсің бе, бір күнде келетін жетістік мыңдаған ауыр күндерден құралады. Сеннен ешкім артық емес сеннен ешкім кем емес, бәріміз бірдейміз деген бос сөз де, бос сөз емес те. Бәріміз бірдей санамен жаратылдық, ал одан кейін бәрі өзімізге байланысты. Басқаларға берілген таңдау саған да берілгенін ескерген жөн! Қателік жасасаң өмірді жаңа парақтан бастау оңай, қиыны жазуды өзгерту, жазуды алдыңғы парақпен бірдей не кем түссе, сенің өзің құлап жатқаныңды білдіреді, парақтарда жазған, жыртқан сайын бітетінін ұмытпа! Бір ақылды адам айтқан "Мықты жақсы жағдайға мұқтаж емес, керісінше әлсіз жерді мықтыға айналдырады" деп. Ешқашан басқа біреу өзгереді деп үміттенбе. Өзгеріс ең алдымен өзіңнен басталуы керек. Сені дамытады деп өзгеге сен бе! Өзгелер сенің емес, өзінің дамуын қалайды. Сенің қалауыңдай үмітіңді ақтамағанына адамдарға өкпелеме, өзіңе өкпеле олардан көп үміт күткеніңе! Бәрі ойдағыдай болғанын қаласаң, өзің жаса. Қазақ айтқан "Біреуді жұмсасаң, ізінен өзің жүресің!" деп, сондықтан өзің жаса, өзіңе сен, сенің өмірің сеннен басқа ешкімге керек емес. Сенің қиналғаныңа өзгелердің ештеңесі кетпейді, тек сенің өміріңді құртады. Өзіңе зиян келтірсең, адал істен бас тартсаң, өзгелер қуанады, себебі: бір қарсылас кем болды. Мен де бәрін байқап жүрмін, бірақ дым демеймін! Шындықты біле тұра үндемеймін. Олар түсінбейді, осындай сабырлы болу үшін неден өткенімді. Барлық өткерген сәттер, өткенде қалды, еді алға қадам

басып болашақты түзеу үшін бүгіннен бастау керек! Адам өзін күніне бір пайыз болсын басып озғанда ғана өмір сүре бастайды. Өзіңізді жақсы көруді үйрен, сонда бәрі орнына келеді. Көбі қалай мықты болу керектігін білмейді. Расында әлсіздермен ойнау арқылы шын мықты болу мүмкін емес! Балшыққа түскен гауһар әлі бағалы тас, аспанға көтерілген шаң, тозаң болып қала береді. Иә, қазір мен де шаршадым, бірақ жеңіп шыққанда қалай демалатынымды ойласам, одан әрмен қарай жасай бергім келеді. Қазір өмірде кездесіп жатқан сынақтар, сені болашақта мықты қылатынын ұмытпай тек алға ұмтыл! Жүре біткен қайтпас, қайсар мінез бойыңды билесін! Еш уайымдама, бар қиындықты жүрекке сала берме! "Жеті рет құласаң, сегіз рет тұруға дайын бол!". Бірақ сәт, бірақ тәжірибе, өмірдің өзі бітпейтін сынақ пен оқу, бірақ ол сені шынайы мықты қылады, ал әлсіздер бірден сынады. Білесің бе? Сен құласаң дұрыс жолдасың, себебі: тәуекелге бармаған адам ғана сүрінбейді. Асыл көптігін де күн ұзақ, жаман көптігін де түн тұзақ. Өмірдің ләзатын жасап жатқан ісіңде сез де. Сол бақытыңа кедергі болатын нәрсе қате таңдау болғандықтан, дұрыс жолды таңдап, тура жолмен жүр. Бақыт тегін нәрсе емес, оған қол жеткізу үшін күресу керек. Өмір – күрес, ал сен – күрескерсің. Бақыт бұл сенің кешеден бүгінге дейін жалғасып келген істерің мен таңдауларыңның арқасы! Бәлкім оған қайшы болса, ертеңгі бақытың бүгінгі таңдауың екенін ұмытпа. Бақытты іздеме, жақсы пиғылыңды көріп, бақыт өзі-ақ келеді. Жаман ісіңді көрсе, дұрыс таңдауыңды күтеді. Бірақ ол да соңғы жұма күні бітеді

де таңдаған таңдауың, сен үшін таңдау, таңдайды екенін ескертұғын! Сол кезде барлық әділетсіздік түзеледі! Еш ісің болмаса қолың тыныш, бірақта ол сені еш жетістікке алып келмейді. Тек бірінші қадамнан қорықпай, жауапкершілікпен істі атқарсаң уақыт өте әр жақсы ісің өз нәтижесін береді. Ештеңеден саспа, ештеңеден қорықпа, жасау керек адал нәрсені жаса! Шимайланған жіптерді басында шешіп алмасаң, уақыт өте келе одан сайын шимайланып кесуге тура келеді.

Он жетінші көк сөз (Талант)

Адам бойындағы талант пен хобби өмірінде болған ең ерекше, өмірін жақсы жаққа өзгертер пешенесіне жазылған қайталанбас құбылыс. Баянының әр сәтін мәнге толтырып, болашаққа жаңа тарих қалдырады. Қабілеті өзіне ұнамды болғандықтан, ол істі бойындағы бар сүйіспеншілігімен қуана-қуана жасайды. Алайда қазіргі таңның өткір мәселелерінің бірі адамдар өмір бойы талант туа біткен қасиет дегенге сеніп келеді. Иә, таланттың 10% геннен, 90% өзімізден. Бастапқы геннен берілген талант ата-анасының қолдауы мен не соларға еліктеумен болғандықтан толыққанды талантқа айналады, ал өзі шын жүректен қалап басын бастаса, ол хоббиін дамытса. Танымай-ақ тарих жазады! Көбінің туа біткен қасиет болмаса да, туа біткен сенімсіздік бар. Ол сенімсіздікті жеңу өзіміздің талпынысымызға байланысты ал оны жеңсең, тұлға боласың елден бөлек жақсы іс арқылы Жұмаққа лайықты боламыз. Кәсіпте де талант емес, талантты көре білу керек. Талант пен хобби, бұл арман мен мақсаттай өзің тырмыспасаң, сен 

үшін ешкім не үнемі таласпайды. Соңына дейін бар, ерін бе, ізден, бір мақсаттың жолында, бар зейініңді соған қойып әрекет жаса! Ең бастысы арманыңнан бас тартпа! Түптеп келгенде талант пен хобби, арман мен мақсат ғасыр өмірімізді естен кетпес қуанышқа бөлейді, өзге адамға ғибрат болады. Иә, тіпті мен де. Өмірдің ләзатын жасап жатқан ісіңде сез.

Адамда судай болуы керек. Егер айналаң суық болса, мұздай қатты бол. Біреу сөз ұқпаса, судың буы бол. Тамшы үнемі тамып тұрса, тасты да теседі, күшті напор болса темірді де кеседі, бірақ ол да ұзақ емес мотивация, бір нәрсеге су сіңсе ол сулы зат болып қалады, ортаңа сің керек адамдармен дұрыс аралас. Су ол әр істе бір тесікті тапқызады да жаматқызады, ал жаман әдет яғни тесік болса тым құрыса көзге көрінбейтіндей болса одағы су көп ұзамай жоғалады. Су секілді үнемі ағыста, яғни дамуда бол. Қазақта тоқтап қалған су харам саналады, бұл сөздің антонимі — аққан судың адал болуы. Сол себепті, біз үнемі қозғалыста болсақ, таза, адал, әрі дамушы боламыз. Біз таза су боламыз да дамимыз, жаман суда үнемі су ағып тұрған болса адалданады, яғни мутный су мөлдір, аж кристалды таза болады. Бұл оқиғаны досымнан естідім, бірақ оның шынайылығын нақты айта алмаймын, себебі: өзім көрмедім. Сонымен бірде бір бала болыпты ол қарақшыларға еліктеп көзіне повязкамен орап бір жарым жылға жауып қойыпты анау баланың ата-анасы шештірсе жылайды екен, бәрі-бір көзін бір қолымен жауып, ерегісіп қайтарып алады, еркелігіне көніп соншама жылдан асатын уақыттан кейін ақыры 

көндіріп шештіріп көрсе көп уақыт жауған павязка киіп, қолданбай жүрген көзі көрмей қалып, бір көзге соқыр болыпты. Дәл солай бойдағы талант пен еңбек, ақша мен үй, мүше мен кез келген зат қолданбаса ол қолданыстан шығады. Артқа не алға жүрмесе ол жоқ болады дәл нөлдей еш құны жоқ. Анам әлі күнге дейін дұрыс толық латынша оқып білмейді, кириллица да шамалы!

“Кішкентай сіріңке – үлкен орманды өртейді." Ал құрттай әдеткі әдетің жетістік тауын қопарады. Себебі: құрттай өз әлі жететіндей қылып тасиды, әлі аз болса сонша ұзақ! Тек әрекет ет, өз қалауың мен ебіңді тауып, сонда дамы! Шөлде орман болмайды, сол сияқты адам бір кішкентай жетістікке жеткенде тоқтап қалса, оның оты өшеді. Сондықтан, әрбір жеңілістен сабақ алып, қайта жануға тырысу керек. Жану үшін құмды таулардан да, асқақ тауларды да жаяу кесіп өтердей қиын. Өз ортаңды әу-баста сіріңке өшпестен бұрын тауып, жолыңа түскеннің бәрін өртеп жалма, бірақ бұл ісің көбіне ұнамауы мүмкін, себебі: ол тек сенің қалауыңның кесірінен, көп жаман жағы да келеді. Кішкентай ғана қателігің - асқақ абыройыңның тас талқанын шығарады. Қысқасын айтқанда бастапқыда мықты, дұрыс жерде құйылған іргетас керек! Әйтпесе оның үстіне үй салсаң, көп ұзамай құлайды да жоқ болады, көп шығын, уақыт зая кетеді! 
Зейін + шыдамдылық = Шайқастағы жеңіске әкеледі. 
Білім + ақша = Басқару, билік береді.
Қарапайымдылық + ұқыптылық = Тартымдылық. 
Білім + тәжірибе = Табыс әкеледі.

Мотивация + тәртіп = Жетістік әкеледі! 
И помните о своем потенциале и не растрачивайте его на вещи, о которых будете жалеть в дальнейшем. Вообще, в принципе, не растрачивайте его. В каждом есть своя фишка. И каждый способен привнести в этот мир свой посыл и идею, которую он считает нужным. Но не позволяйте мимолётным увлечениями захватить вас. Все в ваших руках. Это всегда было, есть и будет. 

Он сегізінші көк сөз (Сабыр) Өмір мені үйретті сабырлыққа, Сабырлықсыз бүлдіресің жамандыққа, Келе берген сынақтарға төзе біл, Сонда ғана үйренесің адамдыққа! Сондықтан да жай ғана сабыр ет! Өзіңді күнәлі істен қашық ет! Бізге жәннәтта көрші болуды, Уа, Аллаһым нәсіп ет!

Ұрыста мықты болып, өзіңді басқалардан күштірек етіп көрсету — ессіздік. Қандай жағдай болмасын, қақтығыс сенің дәрежеңді көтермейді, керісінше, абыройыңды түсіреді. Қандай жағдай болмасын қақтығыстар сенің ешқашан да дәрежеңді көтермейді. Тек сені жамандықпен төмен дәрежеге түсіреді. Ұрыстағы адамның дәметкені де сол. Оларды жеңудің бірақ жолы болады, ол олардың бар екенін елемеу, ұрыстан қашып одан да өзіңнің болашағыңды жақсылыққа толтырар іспен айналыс. Ең ұтымды жеңіс - болмаған ұрыс. "Егер де қиындықты шешуге болса ол туралы ойлаудың қажеті, ал егер қиындықты шешеуге болмаса уайымның 

түк мәні жоқ!" Ортаңды, өзгерту үшін, өзіңді өзгерт, дүние танымыңды дамытып жаңа жақсы нәрсені көру үшін, басқа жақтан өзіңді сынап көр! "Жай ғана ақмақтар мен есуастарға жол бер! " Ешкімді басынба және ешкімге себепсіз басылма! Басылсаң кірген тікен бол! Нағашы әжем айтатын "Мінезің тік болса, жегенің сірке болады!" Себебі: Сабыр бәрін жеңеді, ал өзіңнен туған зұлымдық ертеме-кешпе, өзіңе қайтып келеді сөз, іс, ой бәрі-бір! Түптеп келгенде төбелестің мәні жоқ. Алайда спорт бір бөлек, ал ашумен төбелес, мықты екеніңді тілмен, білекпен дәлелдеу бір бөлек. Өзіңдегі тәкаппарлық пен жасқаншақтықты өлтір. Ұтылдың ба, ештеңе етпейді, одан сабақ ал! "Өмір бірінші ұрады, содан соң сабақ береді!" Сөзін көтермейсің бе, әңгімені басқа жаққа бұр немесе сені ұнатпайтын адамдардан кет те, сені шынайы бағалай білетіндермен бол, жалғыздықтан ешкім өлген емес, оған шыдамағанға өмірді сезбес! Сеннен ірі, әрі күшті адамға қарсы шығу да қиын болса, дәл солай сеннен әлсізді кешіру қиын. Жетістікке жеткен адамнан барып құпияны сұрау да қиын, сұрасаң да айтады деймісің? Сүйсең де тіке айтуда қиын, бірден "Иә!" дейді деймісің? Бөгде адаммен танысу, өз ойыңды қорғау жалпы кез-келген сұрақтар мен қарапайым дүниелер өз оймыздағы қолжетпес эгоны ысырып қойып оларға шынайы айту керекпіз, бәлкім жақсы дос болып та кетерміз. Өмір онсыз да қиын, бірақ сен оны одан сайын қиындатпа! Жеңіліп жең де мықты екеніңді дәлел де! Не істеме! Бірақ өзгелерге ұқсамасаң, олар сеннен қорқып, сыртыңнан өсек пен бетіңе ақыл айтып, сосын жек көріп жоқ

қылғысы келеді.

Керісуден қаш. Жақсы айтқанды істе. Ұнамаса кет! Өмірге "Иә!" деуді және "Жоқ!" деуді үйрен! Сонда боласың сен, өзгелерге сыйлы, өзің үшін бақытты! Ешқашан да берілме, өз есеңді жіберме! Қатты керек болса да, қолдан келсе үндеме! Адамдар керісте дұрыс емес ойын, дұрыс екенін көрсеткісі келеді сондықтан, жеңіліп жең! Әркімдікі өзінше дұрыс. Анам айтатын "Балам саған жамандық жасағандарға үндеме, Аллаға тапсыр да қой! Оның дәрежесіне түспе, керісінше оған жақсылық жаса, шоколад бер, күлімде, ұнамаса да сыйлы бол себебі: жеген құл ұялады! Ал, уақытты келгенде өз жолыңмен жүріп кет те, жолдарың екі жаққа айырылсын! " деген. Ақымақтықты түзетудің жалғыз жолы жоқ, бірақ оны орнына қою үшін, орнына қоймау керек! Өз ісіңмен айналысып кемелден өзіңмен бірдей не үлкен мақсаты барлармен бірік. Әрқашан басқа адам оймен ойлау керек, сізге пайдалы өсуге мүмкіндік берсе дебат құрыңыз, себебі: ол адам сіз білмейтін нәрсені білуі мүмкін. Бірақ ақымақтармен дауласудың қажеті жоқ. Ақымақтар мен көре алмаушыларға ұзақ үнсіздік танытсаңыз, олар өз қателіктерін түсінеді. Олар өздерінен ұялады да тынады. Таныс немесе бейтаныс болсын, ұрыс-керіс жағдайды тек нашарлатады. Егер олардың мінез-құлқы мен ұстанымы сізге қиындық тудырса, онда сіз басқа адамдармен қарым-қатынас жасауыңыз керек, олар адамға әсер етуге көмектеседі. Тікелей қарсылық ешқашан жұмыс істемейді. Ақымақ адаммен дауласу есі жоқ көгершінмен дауласқанмен бірдей. Көгершін де 

аузымен нәжіс лақтырмаса да жалпы сасық нәжіспен сол жерді бүлдіреді де өзінікі дұрыс емес екенін білмей, өтірік жеңісті тойлау үшін өз секілділерге ұшып кетеді. Басқа адамдардың ренішіне шыдаудың мәні жоқ. Жалпы әр дауды жеңудің қажеті жоқ себебі: қарапайым ұрыс-керіс сенің, жалпы біздің өмірімізді шешпейді. Шешсе де әрі кетсе көгершіннің нәжістен артылмайды, ал сен болашақ мақсатыңа жеткізер ісіңе бар күшіңді бағытта! Есіңде сақта: өзің жаман болсаң, жұрттың бәрін айуан көресің!

Он тоғызыншы көк сөз (Киік киесі және соғыс зардабы) 
Бұл оқиға баяғыда орын алған, көп болғаны сонша қай кез екені ешкімнің есінде жоқ, бұл фольклор әлі күнге дейін Қазақ ауылдары, Көк Түрік елдері мен басқа елдің қазақтарының әлі есінде секілді. Әйтеуір бір термеші мен атамнан естіп едім. Ол оқиға үлгі ме? Жақсы ма? Жаман ба? Қуаныш па? Қайғы ма? Әлде мүлдем басқа ой ма? Ол оқырманның өз таңдауы болсын. Үлгі тапса, үлгі алсын! Әйтеуір болған оқиғаны әрбір Қазақ ұмытпасын! Соғыстың зардабын түсініп мәңгі бейбіт өмір сүрсін! 
Бұрынғы Ресей империясы отарлап алған Орынбор ма? Омбы ма? Алтай ма еді? Әйтеуір бұрын Қазақтікі болған Сібір жақтағы ауылда болыпты. Ол ауылда орыстардан қысым көріп, бауырымыз шешесімен орманда қашып тасталған үйді паналап сонда өмір сүріпті. Орманда аш қалсын ба, онда аң аулап жеп, бұлақтан су ішіпті. Ресей империясы ассимиляциялауға бар күшін жұмсағанымен қазірге күнімізге қарасақ қолынан дұрыс келмепті. 

Жылға-жыл қосылып сол үйдің өңін кіргізіп, жан бітіріпті, үйі толған аң-құстардың терісі, анасы одан баласына, өзіне түр-түрлі аңның терісінен киім жасағанына өзі сүйсініп, әттең анау ауылдың басындағы кемпірлеріне көрсетер едім "Заманның жаманын-ай!" деп отырыпты, анда-санда ақырын ғана оны бауырымызға ғашық болған орыстың бай қызы арқылы 10 тон, 10 мәсіге тең тиынға ғана базарға апарғызып сатқызыпты, ал орыс қыздың әкесі өзі секілділерге әкесіңнің құнына сатыпты, ал бейбақтың барлық тиынына анасына нан, ұн мен жаңа ине-жіп сыйлапты. Бейбақтың анасынан басқа кімі бар дейсің? Әкесі баласы туылмай жатып терең ұйқыға кетті, не себепті? Ұлты өзге болғаны үшін әйтеуір орыстар жанын жәһаннамға аттандырыпты.

Аңға баласы шыққанда баласына тамақ дайындап, жолына да беріп жіберіп, күні бойы киім жасап баласын есік алдынан күтіп тұратын. Бір күні үйінде қақталған ет болса да, нісібесіне қанағаттанбай. Сол күні анасы баласына "Аңға шықпа балам, үйде тамақ бар ғой! Шығып қайтесін? Одан да жатып демалсаңшы! " дегін сөздерін елемей, "Жақсы анашым, ертең де демаламын ғой" деп, аңға шықты. Аңшылық оған әкесін өлтірген жауыздардан кек алып жатқандай күй кешетін, ертең көтеріліс болса мазоль қаптаған алақанын, қансыраған қолымен дәл атуға дайындықтай көрінетін. Сол түні аңда қанжығасы әбден толыпты, екі метрдей киіздің үстін аңға толтырып, ауыр болмас үшін қасқыр, түлкі терісін сыпырып алып етін харам деп лақтырып, құстарды, азын-аулақ қоянды қымтап байлап сүйреп 

келе жатты, әдетегіден алыс кетіп қалыпты. "Жын-пері ме?" Деп біреудің қарасын көргендей әрлі берлі жүгіріп өте берді, кек алғысы келген қасқыр болар деп оқты айдалаға ата берді “Қорыққанға қос көрінеді! “ деп өзін жұбатып білетін сүрелерін оқып, қолына пышағын ұстап, мылтығын оқтап тез-тез басып тоңып келеді. Ашкөздікпен құдай сынады ма? Бір пәле болды ма? Алдынан киік шығыпты терісі эх, алтындай жарқ-жұлқ етеді түнді таң қылғандай, ал киік етін қашан жеген, етінің дәмін әрең-әрең есіне түсіреді, анасының сөздері құлағына "Аңды аз аула! Тірі жан иесі ғой, босына обалына қаласың! Балам!" деп екі құлағына сыбырлап жатқандай, сонда ол "Жұртың бәрі киікті киелі жануар дейді, киелі болса етті де киелі, тәтті ғой!" деп қуана-қуана өзіне ақырын келе жатқан киікті атып алса ұрғашы елігі бар киік екен, әйтеуір емшегінен сүт шыққанынан білсе керек, таң атқанша еліктерін іздепті бірақ таба алмай олжамен үйіне қайтыпты, ертесіне Баласы сойса расында буаз киік екен, сонда анасы шала жетілген елікті аяп кетеді, елігі тірі болса да ол да көп ұзамай өледі тым шала жетілген-ау шамасы. Баласына ашкөздігі үшін тағы ұрсыпта алады. Ұрайын десе тағы ұят нәп-нәған дардай жігіт, ұрмайын десе анасының тілін алмайтын бәйтөбет. Уақыт өз орнында тұрсын ба? Уақыт зымырап өтіп бауырымыздың анасы біраз жасқа жетсе де бойыннан күш әлі кетпепті, Қазақтың жаужүрек әйелі болғанымен, аналық жүрек немере сүйгісі келіпті, ал баласы таза қанды сақтағысы келіпті, сондықтан да баласы әлі бойдақ. Анасының "Хайуан болса да тірі жан иесі ғой! Аңды аз аула!" деген ақылына

да құлақ аспапты. Сол күні тым құрыса анау орыс қатынды ал, әлі күнге дейін күтіп жүр ғой сені деген анасының сөзінен құтылу үшін бүгін тағы да аң аулауға шығып, басқа күндерден ерекше ұзақ аңға кетіпті, анасының ойына уайым түсіргеннен қарғыс боп тиді ме? Әйтеуір сол күні құрттай қоянға да қанжығасы ілінбепті. Қырсыққанда аспан күркіреп, шелектеп жаңбыр жауды желде ақырын әстен ғана ысқыра бастады жүріп келеді, жүріп келеді жол таусылмастай көрінді, әбден шаңға батты. Бұндай табиғат қырсығына үйренседе бұл жолы уайымды оймен араласып орыспен қайтсем де араласпаймын қан тазалығын қанша сақтағысы келсе де, ол өз заманынан ерте туылған қолынан түк келмейтін бишара еді. Ана жүрек баласын уайымдамай тұра ала ма? Баласының амандығын тілеп дұғасы мен сүресін оқып күтті. Енді міне тағы да баланың алдынан бір киік келе жатты, сонша жер кезгені бекер болмайтын болды енді ертесіне тағы да дәмі тіл үйрер ет жимін деп мылтығын қолына алды да көздемей-ақ атта салды. Бала барып қараса о, Құдайым аң терісін жамылып келе жатқан жан деген де жалғыз анасы екен, дәл атқаны сонша соңғы сөзінде айта алмапты. Баласы қорқып анасын құшақтап, өкісіп тұрып жылап, біресе төмен қарап, біресе аспанға қарап, көмекте сұрай алмайтынын түсініп "Ажалың меннен болса, айтшы қане, жан анашым мен сеннен неге туғам? Ашшы көзіңді қане қайран анам! О, Құдай жазығым не айтшы маған? Ажалың болғаны ма, өз балаңнан? О, Құдай жазығым не айтшы маған, анамсыз бұл өмірді қалай сүре алам? Кешірші-кешір анам, бүгін-ертең қасыңа мен де барам!"

деп тұрып көзінен жас бітіп қан аққанша өксіп тұрып бір күн, жеті сағат жылап таң шапағымен анасын сол жерде қабірін қолымен қазып алақанынан қан аққанына қармай қаза береді, ол қанда өзінің емес, ысыраппен өлтірілген аңның, ең бастысы анасының қаны сияқты көрінді, ауырлығын сезді Қазақта “Киені өлтірер болсаң тырнағыңды тіл!” дегені сірә бекер емес-ау! Сол жерде жалғыз өзі жерлейді, намазында оқиды. Қолы мен денсінің қанын жуу үшін бұлаққа барып бұл жолы ырымға жауапкершілікпен қарап суын құманға құйып жуынған. Судің салқыны да сезілмейтіндей көз болса соғыстан келген партизандай бақырайған, қып-қызыл. Анасының соңғы тілегі болған немере жайлы арманын орындау үшін әлгі орыстың қызына барып, азияттық асыл тәнін сыйлаудан бәрі-бір бас тартып мылтықты қолына алып анасының қасыннан қабір қазбай жер бәрі-бір қабылдамас деп дәретін алып болған соң, соңғы намазын оқып анасына бағыштап, өз-өзін атып өлтірді. Оған соңғы намаз, жаназа оқылмайды ол өз-өзіне қол жұмсау мәңгілік Тозаққа апаратынын білдіме-білмеді ме? Белгісіз? Белгілісі ол өз қиыншылықтарының біткенін қалады, бірақ тек бұны емес! Сол түні анасымен ұрысқан жоқ, өмір бойы анасын сыйлап даусын анасынан жоғары көтермеген, әйтеуір түбінде киіктің еліктерінің обалы ұрды ма? Пәленің сөзіне ерді ма? Осы қылығын көрген Құдай осындай құлын тәрбелеген анасын ана өмірге әкетіпті, ал баласының денесін кім көмгені белгісіз, белгілісі денесінен жайлап қана жылу кетіпті!

Бір аспан, бір жер, бірақ екі түрлі әлем. Байлық пен 

кедейлік үшін бітпейтін бір күрес! Қағаздағы қасиетті жер үшін, ұлттық идеологиялық ар үшін! Судың орнына аққан қызыл қасиетті жылуы кетпеген қан! Ақ қардың орнына жауған қара салқын күл! Оттектің орнына жұтқан сасық сұр түтін! Құстардың шиқылдағаны таңда ұйқыдан тұрғызбайтын қарудың сарқылдағаны ұйықтатпақ емес, ал оқ дәрі тисе мәңгі ұйықтатар жер шөбі! Баланың күлкісінің орнына, өксіп жоқтап жылағаны, бақытты ананың орнына, жесір ананың адасқаны кезек-кезек Киіз үй өртене берді, енді міне тағы бір шаңырақ құлағаны жүректі ауыртпай қоймайды! Бейбіт өмір сүру үшін, күшті және ақылды болу керек! Себебі: "Бейбітшілікті қаласаң, соғысқа дайындал!" деген сөзді ұмытпа!

Жиырмасыншы көк сөз (Тірі өліктер мен өлмейтін істер)

Әлемдегі ең бай елдің атын білесің бе? Бұл Қытай емес, БАӘ емес, АҚШ немесе Еуропа елдері де емес бұл – зират өйткені зиратта жасалмаған өнер табыстар, компаниялар, әндер, ешқашан беймәлім кеткен кітаптар мен іске асырылмаған идеялар, өздерін жүзеге асыра алмаған адамдар жатыр! Өйткені олар бәрін кейінге қалдырды немесе тырысып көруден қорықты! Мен мазарды жек көремін! Өлім бұл болатын және өзгермейтін нәрсе ерте ме, кеш пе? Бәріміз бұл араның ұясындай, құмырсқаның илеуіндей жүйесінде өмірімізбен қоштасамыз және жасаған істерімізбен сыналамыз! Өлімді, есейуді, қарттық пен амалдарыңның қателігін т.б мойындау қиын бірақ осындай боласың ба, болмайсың ба? Бұлай болса қалай 

болады деп ешкім сұрамайды, таңдауды өзің таңдайсың! Сағат тілі тықылдап жаймен көрімізді сағатың ұзын тілімен қазып жатыр! Әрбір бос өткен уақыт - өзіне жасаған қастандық! Уақытты құр өткізбе! Қашшан нағашы апамның моласын қазғам, бүгін міне анаммен зират басына келсем кедейді байдан, әдеміні әдемі емесінен, бойы ұзынды қысқадан, ақылдыны ақымақтан, әйелді еркектен ажырата алмадым, аты кім екенін оқиын десең құммен балшық болып қалған, сүртсең қолыңнан кір кетпейтіндей. Бай адам қанша әдемі етіп әдемі мола тіпті кесене салса да ол мола. Әдемі қанша әдемі болса да артыңнан әдемі ұрпақ қалмаса ол да күнә дер едім, бірақ екеуі де өлік, ақымақ қанша оқыса да, надан қанша опық жесе ол өлік, бірақ біреуі бай, ұқыпты, оқыған абыройлы болса, екіншісі шын бақытты, әр істі ойсыз жасайды да оны түзеу үшін қайта-қайта тырысып уақытты құртады, ал бір оқып түсінгенде 100 рет бәлкім сансыз рет жасаса да түзелмей берекесі кетеді, бірақ екеуі де өлік. Ер, әйел ол жерде сезілмейді де, екеуі де өлік. Бәрімізде жүрген болашақ тірі өліктерміз. Бәрі бірдей тым-тырыс 1,5-2 м жерде жатыр. Тек анау жерде құранды оқып бағыштап жатқан кісіні көрдім, анам да апасының балшық басқан атын қармен сүртті. Бұл өмірден бәріміз қоштасамыз қорыта келе болмашы нәрселерге бас қатырма депрессия, өзгенің пікірімен жүру, ашу-ыза, негатив т.б қажет емес себебі: біздің өміріміз ол үшін тым қысқа, өмірді жақсы нәрселерге бақытыңа, отбасымен өзің жақсы көретін ісіңе т.б жұмса! Өмірде сіз, біз деп өмір сүруге не жетсын? Бір-бірімізді кемсітпейік! "Ей, сен!"

десек, төс соғып "Мен!" десек, хайуаннан неміз кем? Түсінгендерге ынжықтай әркімге еліктеп, аузына қарап отыру емес. Дұрыс пайдалы араласа білуде. Ойланайық себебі: уақыт ондай керексіз затқа құрту ол үшін тым қысқа! Тым қысқа...

Бірде әдемі лекция естім едім айтқан адам, жазған адаммын білмейді бірақ сөзі меніңше мәңгі өлмейді, артыңда өлмейтіндей іс қалдыр дегенім осы шығар дедім онда мейлі ол адамды біз білмейік бірақ біздің сөзіміз, ісімізге ұмыт болсақ та берілер сауабы күн батыстан шыққанша өлмейтіндей қылуымыз керек! 

Жиырма бірінші көк сөз (Қыздарды қорғайық: дәстүр, білім, заң, қоғам!)

“Мне было 15 лет, когда я вышла замуж. Меня насильно выдали замуж, засватали, за меня заплатили калым и отец меня отдал, так как отцу было материально тяжело. Я даже не знала жениха. Я не была готова к замужеству, я и не знала что это такое. 
Я слишком рано стала матерью, хотя тогда была ещё совсем ребенком (16 лет), Толком ничего не видела в своей жизни, пропустила самую прекрасную пору. 
Мне было неполные 16 лет, когда родился сын, дочь родила через два года. Беременности были незапланированными. Были проблемы и во время беременности и после родов, но моя свекровь считала, что в этом нет ничего страшного: у многих так бывает и так должно быть, я должна была терпеть все. Свекровь, когда обозлится, могла кинуть меня посуду, если вдруг что-то не так поставила или не так взяла. Муж всегда 

был недовольный то я недосолила, то пересолила. Мог ударить из-за этого. Если он меня захотел, мог задрать юбку и сделать все что хочет, как животное, я считала так должно быть”

Бұл оқиғаны жасөспірім кезімде Ғазиза апай айтып берген болатын, бұны менің санамда, түсінгенімше, бәрі жаман әңгіме қылатын, бірақ дұрысталуға ешкім ұсыныста жасамайтын. Себебі: бұны дұрыс санайтын, дәстүріміз ғой деп мақтайтын. Сонда жақсы дәстүрімізді көрмей, жаман дәстүрді айта беретіні нес? Бұл демократияға жат нәрсе, ал үкімет “Қой! “ десе қоймаса, дым істей алмайтындықтан шарасыз. Біреудің намысын, арын, тіпті өзін ешкім қорғамаса таптау қашанда ләззат емес пе? Өзіне пайда әкелетін нәрсені кім қаламасын? Жұрт оларды ауру десе, ауру дымыда жоқ деп нақты айтам! Жұрттың көбі өзі қолдауда, тіпті қолдан келсе бәрі жасап қалуда, өзім естідім, көрдім, өстім һәм һәмесімен таныстым. Сонымен ана қыздың ата-анасы балаға бай, бірақ материалды тізесі шыққан кедей болғандықтан, қызын тұрмысқа беруге шешеді, 15 жастағы ғана, ол бұрын танымайтын жасы екішама үлкен кісіге тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. Ата-анасы қыздың қалың малын алды да, бұл оларға сол кездегі кейбір қаржылық мәселелерді шешуге мүмкіндік бергені анық, бірақ олар өз қызының болашағының тамырынан балта шапты. Атам айтатын “Байлар қанша байыса, сонша кедейлер кедейленеді” деп, демек ата-анасы уақытша болсын, бақытты болу үшін, қызын тәуекел етті де, одан әрмен қызын азапқа тықты! Физикалық, психологиялық дайын емес, кеше ғана бала 

болған қызды ғана. Ақша үшін зат секілді, тіпті құл секілді сатып жіберді. Не ол жерде танымайтын, жасы үлкен күйеуін сүймегендіктен, күйеуі сүйгізуге де ұмтылмағандықтан, махаббатсыз қорлықпен қоса оны ұрып-соғады, енесі мен туыстары да, оларда оны соғыпты, жұмыс жасапты, жасағаны майда-шүйде емес, ауладағы егінде, үйдегі ауыр жұмыстар, екіқабат екеніне қарамастан жасатыпты. Кейбір қателіктері үшін мысалы: бала баланы дұрыс қарамағаны үшін, үй шаруасымен дұрыс айналыспағаны үшін немесе жұбайымен жыныстық қатынасқа түсуден бас тартқаны үшін, күйеуінен сол үшін де, тағысын-тағы да опық жепті. Тіпті керек болса ата-анасынан да жылулық көрмеген құрттай қыз ҚАЙТЫС БОЛАДЫ! Үш баласы анасыз қалады. Осы жерде меніңде денем тітіркеніп кетті, бұл әділетсіздікті жою үшін осыны жазып отырмын, мүмкін жоюға бірден-бір себеп болар. Сондай жабайы оқиға, дамымаған әлі тайпалы елде емес, дамушы, демократиясы бар елде болып отыр. Бұл жағдай тек бізде ғана емес, бүткіл жер әлемінде, дамыған дербес мемлекеттерде, дербес емес елдерде де бізден әлде қайда тым көп, бірақ өзгелерді дұрыстау үшін бесіктен бастайын. Құрттай қыз бұл азапқа біраз шыдайды. Ата-анасы алып кетеді деп сенеді. Күнде жастыққа аузын қымтап жылап, сүймеген шал күйеуіне амалсыз көнеді. Бірақ ата-анасының қайтару жайлы ойыда болмаған секілді. Осындай көптеген құрттай қыздар күйеуіне бағынышты күйге түседі, себебі: оның орта білім аттестаты да көбінесе болмайды, сол үшін қашып кетіп өзін асрау үшін, дұрыс жұмыс жасай алмайды. Ата-

аналары олардан бас тартқан деп санайды, ал егер өз төркініне барса аяқ-қолын байлап қой секілді апарып тастардай, әйтіп-бүйтіп қайтуға көндіреді, көнбесе күйеуі қалың мал ақшасын қайтаруды талап етеді, осы кезге дейін төлей алмаған ақшасын қазір қайдан тауып берсін, сосын сүйтсе керек. Ата-анасы мен туыстары бола тұра тұл саналып, жеке кетсе баламен не қара басы қайда барады, қалай күнелтеді, не ішіп, не жейді? Үйленген қызды жоқ уже балалы әйелді тағы бір шал алмаса, біреу алғысы келе ме? Әрине, көбінесе жоқ, шалға да керегі шамалы-ау! Осылай байлау күйеуінің толық бағынышты күйіне түседі. Ол тек өзінің құқығын ғана емес, баласыныңда құқығын қорғай алмайды, түсінесіз бе? Ата-анасының орнын басар балаларына да. Әлі ол бір емес, көптеген ұрпақтан-ұрпаққа жалғасады. Ерлер қорлап қыз алса, қыздар тағы да қорланады, ана қыздың күнделігінде былай деп жазады екен “Нет, я бы постаралась не допустить этого. Рано выходить замуж таком возрасте, я рада, что у меня два сына, я не хочу дочку, чтобы она так же рано вышла замуж. Я на все это насмотрелась. Это все происходит со мной досих пор. “Бұл жерде қыздар қазіргі қоғамда, барлық жерде атлант үшбұрышындай, Европа Африкадан Негроидтарды алып Америкаға сатқандай рөлге теңеліп отыр. Қыз ауылда кедей отбасында өсіп, ата-анасы басқа жерге апарып сатуда, деген не масқара, бұнымен күресетін уақыт жетті! Некеге тұруға толыққанды және саналы келісім болу үшін, жеткілікті кәмелетке толған, тіпті діни жағынанда 18 толған болуы керек! Деп санаймын, әйтпесе бұл қыздардың құқықтарын бұзу

болып табылады. Біз балалардың ата-анасынан бұрын баланың өзі неке не екенін түсіну керек, бала құқықтары бұзылмауы үшін. Олардың орны толмас зиян келтіретінін және денсаулық пен әл-ауқатна деген зиянын болдырмас үшін. Бірақ біз оларға қанша айтсақта бала ғой, тек айтсақ болды, болашақта тым болмаса түсінігі болады емес пе?! Содан кейін баланың ата-анасымен сөйлесуіміз керек, жауапкершілікті тәрбие деген бар! Ата-аналары өз балаларына жауапты, олар балаларын дұрыс тәрбиелеуге, балалық ҚҰҚЫҒЫН БҰЗБАУҒА МІНДЕТТІ! Әсіресе балалардың денсаулығына, өз балаларының лайықты психикалық, физикалық, рухани адамгершілікті дамытуға, бұл туралы бәрі емес бірақ көбі ойламақ түгіл бас қатырмайды, ал егер жоқ өйте алмаймын дейтін болса ата-ана құқығыннан айрып тастап, интернатта болсын қанатымыздың астына алумыз керек, бұйрып жатса бағалайтын отбасыда табылып қалар, ал "Жоқ, ойбай дұрысталамын! " десе, қыздарын күйеуге беретін ата-аналарға қалай дұрыс тәрбие беру мен бала құқығын үйретуіміз керек! Иә, бұл жағдай ата-ана болуға қиын болуы мүмкін, бірақ бұл жоспарсыз үйленуге, бала жасауға. Ең бастысы қыздардың өздерін қырық үйден тиып, немқұрайлы қарамауға! Бірде бір қыз, бірде бір ұл мұндай қиын өмірлік жағдайға тап болмауы үшін және ешкім назардан тыс қалмауы үшін бәрін жасауымыз керек! Не ұл екенін кейінірек айтып өтем. Бұл жайлы Ғазиза апай не дер екен? “Қыздардың денсаулығын бұзатын, қыздар жүктілік және босану кезінде көптеген физиологиялық проблемаларды бастан кешіреді, қалай

ойлайсыз, балаға босану оңай ма? Бала туу оңай емес. Өзім екі баланың анасы ретінде бұл жағдайдың қаншалықты қиын екенін түсінемін. Ал кішкентай қыз үшін, кішкентай қызды дүниеге әкелу әдетте өте үлкен тәуекел.15-19 жас аралығындағы қыздар мен қыздардың өлімінің негізгі себебі: ана өлімі, яғни жүктілік және босанумен байланысты өлшенеді, себебі олардың денесі әлі бала тууға дайын емес.“ Дейді, бұл тек жасөспірім анасына ғана емес, туылатын баласынада үлкен риск: шала, ерте, әлсіз туылу секілді факторлар, ал үкімет бұл жайлы не дер екен? “В Казахстане до сих пор продолжают существовать некоторые обычаи, нарушающие права женщин и девочек. Кража невест в сельских регионах - рапространенное воспринимаемое жителями как национальный явление, обычай. Если украденной невесте нет 16 лет и зарегистрировать бракв органах ЗАГСа невозможно, то люди обращаются к местным имамам. Не все понимают, что в случае расторжения брака, заключенного по мусульманским обычаям, но официально не зарегистрированного, несовершеннолетняя супруга, к тому времени ставшая матерью, не сможет защитить ни собственные права, ни права своего ребенка.” Дейді әкім. Ал Исламда балаларды зорлық-зомбылықтан қорғау, әйелдермен жақсы қарым-қатынаста болу және отбасындағы зорлық-зомбылықтың алдын алу Мұсылман басқармасының өкіліне жүгіндік ол: “Роль семьи в защите своих дочерей от насилия в Священном Писании выносится на первый план. По своему слову, Ислам

запрещает принудительные браки; “Нельзя никого принуждать к браку” так написано в Коране. Выбор есть у каждого, и он должен быть добровольным” дейді Қазақстан имамдары.

Біреу үшін өз өміріңді құртып алма! Сен ешкімге міндетті емессің, сағанда ешкім міндетті емес! Бірақ осындай қыздардың өмірін кім ойлайды? Әрине өзі және үкімет, яғни жүрегі үлкен адамдар, бұрын ата-анасы дейтін едім, ал енді оның бәріне бірден топырақ шашпаймын, бірақ кибіреулері қыздарын, ұлдарын өмір тәлкегіне тастап кетеді. Жүрегі үлкен мейірімді адамдар оны дұрыстап, қанатының астына алуды емес, оның алдын алуды ойлауы керек деп санаймын. Мектепте ол жайлы оқыту керек деп қайта айтамын. Сонымен солай сөйлесе келе ана қыз өзіне қол жұмсағысы келген, менімен сөйлесіп ойнынан айнып қалған, яғни менің Ислам да өзіне қол жұмсаған адамға жаназасында Құран мен Намаз оқылмайтындылығын, садақа болмайтындылығын және мәңгі бақи Тозақта болатын айтқанда ойынан айнып қалды. Бірақ "Өмірім онсызда Тозақ!" дейді Айдана, ол да екіқабат үйдегілеріндегі мен күйеунен, енесінен жылу көрмеген. Күйеуі бір өзінен 5 жастай үлкен, бір көріп алып кеткен, бұнда ата-анасы басты өзек болса да, асығыс шешім қабылдаған қыздың өзіненде де бар, аңқау болмау керек, бірақ қай есі дұрыс адам 15 жасар қызды тұрмысқа береді? Ата-анасы қарсы болған, ал қызы келіндік өмірді рахат деп көрген болар, оқу оқымайсын, күйеуіңнен күнде сыйлықтар аласың, күндіз-түні махаббат дегендей, бірақ айтып өткендерім тек минустар, білім жоқтық жайлы 

айтып өттім, ал отбасы құрған адамдар бірге сынақтардан өтеді күнде сыйлық қайдан болсын. Жас қызға қайдағы махаббат. Осылай ол, келіндік өмір жайлы дұрыс білмегендіктен өзін-өзі тұзаққа түсіреді. Қысқасы анқау әдемі қызды, ақылды еркек ұстап алады. Келін болып үйленіп, келіндік өмір бал емес екенін ұқты. Қайныларынан көмек көрмеген. Ішінде бала барына қарамастан, үйін сыпырғышпен ат и до сыпырғызған. Ұйықтаса ұйықтады деп, отырса отырды деп, қысқасы отырса опақ, тұрса сопақ болған. Не десемде келін өмірін көбі бұлай көреді кибіреуіде солайда. Бірақ ол қалай үйлену керек екенін білмегендіктен және ерте тұрмыс құрғандықтан осылай "Құл өмір!" шұңқырына қызығып түсіп, түсу оңай, ал шығу қиын екенін ойламаған, ойымша шығу мүмкін емес те! Себебі: бала ойыншық емес, яғни баланың баласының өмірі.

Сонымен неге ұл, мысал: ертеде бір қыз 16 жасында тұрмыс құрған, байдан оңбады ма? Әйтеуір күйеуі өзіне қол жұмсайды, өзі сүйем-күйем десе керек. Сосын тағы үйленіп апасы туылады, сосын онымен ажырасып тағы үйленіп ұлды туады, сосын онымен ажырасып ұл туады, өмірден шаршап ішімдікке салынған қыз яғни әйел, ұлдары жерге асы болмағандықтан, сол арақты ішеді, сосын тамақ табу үшін ұры болады, сосын анасы тағы үйленіп екі қарындасы туылады, соңында өзінен 10жас үлкен адамға үйленеді.
Бұндай жоюға бірге ат салысумыз керек, ал айтайын деген ойым. Ерте, тез, білімсіз ойланбай құрған шешім, бұл ауыр ұзақ уақыт жуу керек тағдырға әкеледі. 

Ұлдардың да еш кінәсі жоқ. Бәрі қызды қорғау керек деп ойлайды, ұлдардың да құқығын ұмытпауымыз да керек, егер ісі адал болса. Бұл білімсіздіктің кесірі, білімсіз дәстүрді бұрмалаудың кесірі, бұрмалап өзімізді-өзіміз құртып жатырмыз, ел не дейді деп, үйленбесең жұрт, ата-анам не дейді деудің қажеті жоқ. Ата-анаңдікі ешқашан дұрыс бола бермейді. Ата-анаңда сен сияқты адамдар оларғада өмірді сендей жаңадан көріп жүрген адамдар, әрине қанша жаста болса да, қаншама опыт болса да қателеседі, қателеспейтін адам болмайды, қателеспейтін адам болса ол ақылды, уже көтеріліп кеткендер. Баласына отбасысына дұрыс көңіл бөліп, дұрыс жұмыс жасаған, дұрыс бір істі дөңгелеткендер. Өзің дұрыс шешім қабылдап біл, білмесең өз обалың өзіңе. Ол үшін дұрыс затты оқы.

Бұл әлем онсызда былыққа толы, ал мен әлемді сәлде болсын жақсырақ орынға айналдырғым келеді және қолымнан келгенін бәрін жасайтын боламын! Мен подкоблучик боламын себебі: ең аз жасай алатыным, оған шынайы махаббат беріп, қамқор болуым, әр ісіне түсінікпен оның орнында қойып жақсы жар болуым, подкоблучик деп аталса мынау заманды жаман қылып жатқан түсінігі, иманы, мәдениеті мен санасы жоқтар! Әркімнің бақытты болуға құқығы бар! Көшедегі көрінген қызға ысқырып, шақырып қинап үйлену, үйленген соң силамау елдің жауы! 

Жиырма екінші көк сөз(Мақсатыңа қадамдап)

Жылқыны бірден жей алмайсың. Дәл солай нән істі бірден жасай алмаймыз. Жетістік шыңына бір қадаммен 

міне алмаймыз. Оны ертеңге қалдырып, ертеңгісін арғы күнге қалдырып тағысын тағы солай жалғаса береді де, ол іс жайына қалады. Сонда қалай аты бірден оны жеуге болады, не ауызға, не қарынға сыймайды. Алдымен жылқыны адал бауыздап, терісін сыпырып, талға немесе төбеге ілу керек. Содан кейін оны 12 жілікке бөліп, ішкі мүшелерін де дұрыс алып, дайындау қажет. Оны жуып қазы не бұжы жасайсың! Сосын оны пісіріп рахаттана бешбармағын жейсің, сорпасымен шөл қандырып өміріңнің рахатын сезесің.

Дәл солай нән істі бастап идея, шабыт пен білім алу керек біраз еттің артынан жүгіріп, алдастырып ыстау қажет! Істі бастау керек, сосын бауыздайсың. Жіліктерге бөліп тоңазытқышқа саласың, әйтпесе ат ертесіне арам өледі яғни еті арам болады, деп атам айтқан. Белгілі бір ұнамды, қолайлы орынды таңдап, сонда жұмыс істеуді баста. Барлық жұмысты дамудың 12 сатысына бөліп, нақты жоспар құру қажет. Себебі: тамақты ішу оңай, бірақ оны табу мен дайындау қиын! 

1) Зертте және жоспарла 2) Мақсатыңды анықта 3) Мотивация 4) Дисциплина 5) Оқу және дағдыларды дамыт 6) Жұмысқа кіріс 7) Аралық бақыла 8) Процесті оңтайландыр 9) Күрделі тапсырмаларды орында 10) Әдетке айналдыр 11) Жұмысты аяқта

12) Талда және жетістікті тойла.

Жиырма үшінші көк сөз (Зина)

Зина қазіргі таңда қарапайым затқа айналғандай, себебі: көбі оның берер зияны мен күнәсін түсіне бермейді, көргені де, өскені де сол өзге елді құрту үшін пропагандаға айналған болса түсінбей қайтсын?! Ләззаттың бәрі бірдей емес. Көп ләззатта өмірді ауыр қылады, ал ауыр күнә жүк. Қызбен некесіз ләззаттың нәтижесі: күнә, ауыр тағдыр, сұлулықтан айырылу, әлсіреу, болашақ балаларыңды әлсірету яки жаман, шала туылуы, арсыздық т.б. Бірде ана қызбен, ертең мынау қызбен көңіл көтеріп, жүріп үйленбей жатып алыс кетіп не бүгін мына жігітпен, ертең басқа жігітпен немесе 2 де 1 болса неменеге қарқ күледі? Өзіне қалай әсер етіп жатқанын білмегендіктен күліп жатыр ғой, егер ол өзін болашақта және ақыретін де, болашақ балаларына не болатынын білсе, оған жоламаста еді. Несіне күледі алдында мәңгі тозақ тұрғанда, ана өмірден бұрын осы өміріңнің өзі Тозақтай! Сонымен зина деген ол ұл мен қыз арасындағы физикалық кез келген, қарым-қатынас. Зинаның түрі көп олар:
Көз зинасы: ұятсыз видео қарау не шынайы өмірде қыз-ұлдың әурет жерлеріне қарау, тек әурет емес қоздыратын кез келген жерге қарау көзбен жасалған ауыр күнә зина болып саналады. Қыз не ұл өзін некеге дейін басқара алмаса, қыздың да, өзіңнің де өмірі құр босқа қор болат! Ой дұрыс болса, бәрі дұрыс болар еді. Бірақ нәпсі әрдайым өз дегенін жасатуға тырысады. Шырылдап, айқайлап өз дегенін істетуге тырсады 

себебі: ми біздікі емес, табиғаттікі өмір сүруге, көбейуге ұмтылады, қанша көп көбейсе мейлі ол туылсын, туылмасын кез келген, соншалықты миссияларының бастыларының бір орындалып өмір жасы қысқарады. Иә, ұзақ өмір сүргіңіз келсе спортпен айналысу, дұрыс тамақтану, арақ, темекі, насыбайға жоламау, дұрыс ұйқы, генде жеткіліксіз олар тек 50%ы ғана, ал басты 50%ы ол ЗИНАҒА ЖОЛАМАУ! Сондықтан өмірімді ұзартам десеңіз нәпсіге кісен салыңыз, оған ерік бермеңіз, әсіресе нәпсіге, ол әрқашан мынау бал деп, жаман затқа апарады, мысалы: қант, тұз, май олар зиян бірақ олар дәмдірек себебі: біздің миымыз тағы қайталап айтам табиғаттікі күш сақтау үшін май жинайды.

Тағы зина түрі бар өз-өзін қандыру зинасы ол үшін көптеген зина түрлерін оптом қолданады да, тағы ауыр күнәға батады! Жасап болған соң кешірім сұрау, спорт, тамақ, дәрі бәрі босқа кетеді емес пе? Арзымайтын ләззат үшін өзіңнің, басқалардың, өз балаларыңның өміріне айбалтамен тамырын шабасың себебі: айбалтамен ағаш шаппайды, ол бірте-бірте жүріп әдетке айналса тағы жаманның сорақысы осы деймін. Ол затты қалпына келтіру әрқашан кеш, бірақ қалған өмірін сақтау кеш емес, Алла кешірімді кешіреді, бірақ Алланың берген өмірі ешқашан да артқа қайтып кешірмейді яки қайтып уақыт келмейді жасалған іс жасалды, өмір қысқарады, бала шала туылады, зина ол ұлдардың тестостеронын түсіріп ұсақтайды 20-30 жасында да сақалы өспеген еркекті көрдім, еркекте емес-ау шамасы, даусы да жіңішке, қыз сияқты. Еттік 

массасы да жеңіл, әрі күші мысалы: бала кезде зина не екенін білмегенде энергияңыз қандай болды, қазір қандай? Күш аз болса ол зинаның кесірі, тестостерон түссе шаш түседі, бой кішірейеді, тырнақ әлсіреп, жүректе әлсірейді айта берсең тек бәрі минустар. Қыздар да солай көкірек өспейді, жамбас та солай, шашта әлсіз не болмаса албастының өзіне айналады. Жалпы бір-бірне ұқсас, безеу шығады себебі: ол болды сен жасадың енді сәл демал уақытша деген сияқты. Егер бала, өмір жасыңның қысқарады себебі: қанша көп бала болса, өмір біраз азая түседі. Табиғаттағы көптеген жануарларда солай. Ауыр тағдыр немесе тозақ оты қорқытпаса, қазір және өссең мәңгі қара аққу болу сені қуанта ма? Көзін басқара алмайтын еркеке, көшедегі ит те әдемі көрінеді. Өзін сыйламайтын әйелге әр еркектің жабысқаны бақыт болып көрінеді. Деп атам бекер айтпаса керек! Бәрін тастау әлі кеш емес. Өзіңді қолға ал! Қалған өміріңді сәндеп, мән деп өмір сүр жаман әдетті, жақсы әдетке алмастыр! Ораза тұт! Сонда өмірің түбегейлі өзгереді. "Брат воспари над своим желанием, стань больше чем примат! " и "Мы можем победить только тогда, когда наш разум сильнее наших эмоций", " Зинақорлық өмірді қысқартады және кедейлікке әкеледі!" Жеңе білсең, өзіңдегі айуанды, жеңесің сен нәпсі деген хайуанды!

Жиырма төртінші көк сөз

Құртақандай кезде жаман кейіпкерлердің жақсы екенін аңғармаппын. Есейе келе бәрін түсіндім, жетіліп пістім, бірақ олардай болуға шақырмаймын, тек олардан сабақ 

алғаным өтірік емес, әр суық қара бұлтпен аспан төңкеріліп даланы көк-қара түнек басса да, қанша жерден себелеп жаңбыр жауса да, найзағай атқылап салқын өткір жел жаңбырмен қою көк аспан тесілсе де, ол ертеңіне таң шапағында, құртақандай ғана жаздың жаңбырындай сезіледі, дымқыл ауа, дымқыл салқын жердегі тұман сейіліп жарқын жылы сәулелі күн шығады да, сол нөсер болмағанда жап-жасыл, көк даланы көре алмаста едік емес пе? Әсем түрлі-түсті гүлдер, құстар мен жануарлар, тіпті құрт-құмырсқаның өзіне ерекше, өмірге деген сүйіспеншілігі артады емес пе! Жаман кейіпкерлердің берген ақылы маған керек болды да. Себебі: мен де балалықпен қателік жасадым, үміт үзілген кезде сенбейтін нәрсеге де сене бастайды екенсің, сосын нағыз баукеспе ұрыны кездестірдім, артынан қалмай оның қасында болып көп нәрсе үйрендім. Есесіне ақша төледім, сосын мені інісіндей көріп кетті, сосын сатып та үлгерді. Ақылдары мысалы: “Бірінші және жалғыз ереже - ережелер жоқ! Тек біздің мүддеміз ғана бар. 0) Ешкімге сен бе, босаңсыма. Жеңсең де, алдасаң да әсіресе жеңіп жатсаң тіпті демалып жатқан да. Ночь, утро, когда впал, если не стал в на ногу, когда добился никогда не расслабляйся враги любят такие события. 1)Эгоист бол, эгоцентризмды ұстан, өзің үшін ғана бол! 2)Ешкімге сен бе, сен жалғыз болуың керек! 3)Біреуге үнемі тиеді, бірақ саған болмауы керек! 4)Сенің сезімің ешкімге қызық емес! Төбелесте мықты болу үшін, мықты жаттығулар мен көп жаттығу керек! Күнде бірақ 5,6,7 күндерің біреуінде ғана

демалу керек! Ол да үшке бөлінеді 1) Төбелестен қандай жағдай болмас үшін қашу керек! 2) Егер төбелестен қашуға болмаса, бірінші ұру керек! С косяка выйдешь, а с могилы нет. 3) Төбелесте бірінші ұрса қарап тұрмау керек! 5)Өтірікті шындық болғанша айт, шындық болған соң үндеме! 6) Мен тарихты несіне оқыдым? Себебі: барлық жүйенің қалай шыққанын білдім, оны білу арқылы мен ненің ақ, ненің қара екенін ұғып патриот болу қиын екенін ұқтым. Бәрі осы-ау деймін себебі: ол барлығын нақты айтпайтын, тек ісі мен сөздерін ғана жаздым. Соның арқасында ұрланбауға, манипуляторлар мен жауыздарға жем болмауға үйрендім, ол кісі де “Ұры болғың келсе, ұры сияқты ойла! Кімді іздесең, сол сияқты ойла!” деген. Қазіргі кездегі жетістіктерге шүкір етейік, иногда мы забываем что мы живем в моментах а которых когда-то мечтали, надо ценить их а не влияя внутреннему животному! 9) Недооцениваю соперника если даже он ребёнок, девушка и не сильнее тебя, как ты хочешь выиграть эту цель, так он тоже хочет выиграть эту цель. Когда ты потеряешь власть, успех, цель даже паразиты близкие, друзья, фальшивая жена, отвернутся от тебя. Значит они не были родными с самого начала . 10)«Там, где нет борьбы, нет и силы» 11)«Сильный человек - это не тот, кто никогда не падает, а тот, кто всегда встает после падения». 12)«Бегство от своих проблем-это гонка, которую вы никогда не выиграете»

Егер сен әлемді жақсарту үшін, ештеңе жасамасаң, жақсы таңдау таңдамасаң, жақсы таңдауыңа сүйеніп қадам баспасаң, жақсы адамдар елеусіз қалып, ал жаман адамдар мықты болып, әлем жаман бола түседі! Деген түйін мақтаулы, бірақ “Мейлі ол көп уақытыңды алса да, ақшаңды шетінен жеседе, өзіңе сөзбен білместікпен сөксе де” деген түйін сөздер емес, саған еш пайда әкелмесе жасама, арпалыспа тек жібере сал, біз бәріне көмектесе алмаймыз тек қолдан келгенше дұрыс көмек берейік! "Бәрін біліп жүр, бірақ білмегендей күліп жүр" деген. Анам да көп айтатын "Білемін деген – көп сөз! Білмеймін деген – бір сөз!" Мен өскен соң үнемі таң қалатынмын себебі: көбі: “Мен қарттар үйін, жетімдер үйін салам! “ дейді, ал мен қарсы пікір айтып “Ал мен оларды бұзамын!" дейтінмін, барлығы дерлік ашуланып, таң қалып, “Арсланбек сеннен мұны күтпедім!” десе, енді бірі “Бірақ неге? “ деген де “Балалар үйі, қарттар үйі көбейсе, үкімет асырайды ғой!" деп, керексіз қоқыстай лақтырып, тағдыр тәлкегіне тапсыратыны ешкімге жасырын емес! А когда-то даже мусор был важным вещью и стоил дорого! Плохие персонажи, не так уж плохи, его глазами. Мир никогда не будет

справедлив для всех людей. «Каждый рождён для того, чтобы любить и быть любимым» За объятиями всегда что-то стоит! Жиырма бесінші көк сөз (Сатқындық)

Кейде мен таңдаған нәрсе маған зиян келтіреді ме деп қорқамын!

Құдайдың атымен ант ішсе де,

Ешкімге сенбе ешқашан, Кешірім сұрап келсе де, Сақ болшы үнемі әрқашан! Сатқын болып шығады, Артынан пышақты сұғады, Керек дағы болса егер, Өзінікін бәрі-бірде алады! Екі жүзді сұрампыл, Әр жолы оның құрақ құл, Ішің білсін әуел-ай, Тіл тыйылса, толсын-ай!

Мен сатқындықты жек көремін, ол мені жаралайды. Кек алуға деген құлшынысым арта түседі, бірақ өзімді ұстаймын, ашу күшін арман-мақсатыма жетуге жұмсаймын, сізге де соны кеңес беремін. Бәріміз қателесеміз, бірақ сол қателіктен үлгі алуымыз керек! Мойындашы сен әу, баста, сәл де болса сатқын екенін білдің, бірақ өзің мойындағың келмеді! Бүгін дос, ертең қас, бүгін үшін ауыртпа бас! 

“Астыңдағы атыңа сенбе! Қойныңдағы қатыныңа сенбе! Атың да бір күн жығылады Қатының жыландай атылады.”

Өзіңнен басқа ешкімге сенбе, өзің жаса, қателессең өзіңнен екеніңді біліп тәжірибе аласың, біреуге жасатсаң да, дұрыс жасатып, дұрыс басқар, сонда жемісін аласың! Білесің бе, жүрегі тыныш болған адамға өз жан жараңды ашып қажет емес, тыныштықта болған жүректерге тиіспе, оны өзің ғана емдей аласың. Бұл сенің өмірің, саған берілген тағдыр, нығмет. Оны тек өзің 

ғана көркейтіп, өзің ғана құрдымға кетіре аласың.

Өмірде ақ пен қараны ажырата білу керек! Кімді сыйлап, кімге көңіл бөлмеу керектігін ұғынған адам асыл! Далаға мысық, үйде ит боп керек емес, керісінше далада адал пысық, үйде ыңғайлы қасық бол! Жақсы мен жаманның не екенін түсініп, ең қымбат ресурс уақытыңды текке құртпа! Өзіңе болашақта дым пайда әкелмек емес адамға уақыт құртпа, шашылма, ақтарылма! Лас адамдарға көп ашық сөздер айтқаныма өкінемін! Таза адамдарға көп лас сөздер айтқаныма өкінемін! Жалғыз Құдайға сен де, өзгеге ешқашан да сенбе, сақ бол! Біреуді ұнатсаң да, шашылма, ақтарылма, біраз уақыт бақыла, кім екенін таразыға салып уақыт құртпа! Сенбе, сақ бол! Дұшпан әлсіз ашылған кезіңді күтіп соны пайдаланып сол жерден ұрып жеңеді, сатады. Отбасыңның әр мүшесінің қадірін біл, ең жақыны солар, себебі: бір от басында отырғандықтан! Тоқ не аш, көңілді не мұңды, ашулы болып шешім қабылдама! Орташасын да қабылда! Егер ол саған жақын адам болса да, онда мүлдем сабыр ет! Дисциплина қиын, жүйкеңді тоздырар, сосын бос іске уақыт таба алмайсың! Ол сені жақсы көреді деген сөз емес! Біреу саған ашулы болса онда бір гәп бар. Анасы досымның бөлмесін өзі қалағандай жөндеп берді, жаңа консоль, жаңа компьютер, жаңа телевизор, жаңа төсек, барлығы су жаңа 2 миллион теңгедей шықты. Анасы оның бөлмесі ұнадыма дегенде, ол шіреніп "Болады" деп жауап берді, анасы ренжігендей болды, менің алдымда мақтанғысы келіп еді оның орнына ернін бүгіп, жай ғана кетіп қалды. Осының бәрін көріп таң қалдым, досыма 

олай істеме дедім, ешкімді тыңдамағанда, ол мені тыңдаушы ма еді. Барыңды барында бағала! Осы күніңді, кешегі не болашақ сен армандағаныңды ұмытпа. Ата-анаңа ғана сен себебі: олар сен үшін бар жақсылықты қалайды, мейлі олар сені тумаса да. Досым сияқты өзің жақсы көретін адамдарға сатқындық жасама, бауырлар бір-бірлеріңді қорғаңдар. Мың досыңнан, бір бауыр артық!Есіңде болсын кім болса да ешкімге сен бе, тек жалғыз Аллаға сен! Кімге сену керектігін білген боларсың деп үміттенемін, ал сенің ортаң қандай?

       Жиырма алтыншы көк сөз (Жемқорлық) 
Кейде біз жасап жатқан амалдарымыздың да, ақ-қаралығын аңғармай жатамыз, дұрыс емес екенін біле тұра амалсыздан жасаймыз! Қатты өкінеміз, іштен жылаймыз! Бірақ жасауды доғармаймыз, пысық болам деп, артықпенен арам жеп, ақыретті ойламаймыз! Сыбайлас жемқорлық асыл елдің дамуына кедергі келтіретін, ең қауіпті дерттің бірі. Дерт белгісі көрінсе экономика әлсіреп, елдің беделін төмендетеді, сосын мемлекет пен халық арасындағы сенімді бұзады да, құрдымға апарып соғады. "Жаман айтпай, жақсы жоқ!" құрдымда не бар екені белгісіз: митинг, революция тіпті соғыс т.б! Өз басыңды ойлай бермей халықтың да қамын ойла! Оны тек беделді адамдар емес, қарапайым біз де жасаймыз, мысалы айтатын болсақ:
Сыбайлас жемқорлықпен емтиханнан өтіп, бірақ білімсіз дәрігер болсаң, сенің кесіріңнен бір отбасы мүшесі мерт болса, қалған отбасы мүшелеріне қай 

бетіңмен қарайсың? Немесе ауратын жас бала «Дәрігер мырза, менің өмірімді аман алып қаласыз ғой!» десе жүрек қалай шыдамақ?! Әрине уақыт өте келе ондай біліксіз маман жұмысынан айырылады, жұмысынан айырылғаны құрысын, оның кесірінен қаншама адам мерт болса...

Жауапкершілігі жоқ жол сақшысы ащы суға тойған жүргізушімен сыбайлас болып, ақшаны қалтаға тығып, тоқтатпай жібере салса, жол-көлік оқиғасы болып өзінің және басқа бір отбасы мүшелерінің өмірін ала кетеді де, келмеске қарай кетеді...
Мысал үшін, ойлап көрші: сен болашақ дәрігер болатын студенттен пара алған педагогсың. Жол сақшысының ашкөздігінің кесірінен анаң жол апатына түсті, оны емдей алмай қаралы хабар айтуға келген дәл саған пара берген, ал сен алған, бұрынғы студенттің болса не істер едің?! Ештеңе! Себебі: әу бастан кінәлі өзің едің! Қорқытқаным емес, адал жолға салғаным!
Мойындаймын мен де егінші болып жұмыс жасағанда, бір атай екеуміз қалаға бастықтың қап-қап қауындарын дүкендерге жеткіздік, бәрін тасып болғанымыз сол еді, ана шал бір қапты тығып қалып, көлікке отырғызып, сасқалақтап жай дауыспен "Ана қапты екіге бөліп алайық" деп айтты, 17 жасар мен жаман екенін білсем де келісе кеттім, 50 мыңдай шыққан қауындарын үйге апардым, іні-қарындастарымды қуанттым, анам жұмыста, әкем жоқ, ана шал да, өз бөлігін алды! Сосын әрмен көлікке отырып жұмысқа қайттым. Азын-аулақ сыбайлас жемқорлық болса да, ол бәрі-бір заңсыз! Сосын Мешіт жанынан өтіп бара жатып, азан 

шақырғанда, айналамның бәрі полиция мен тозақ отына сүйреген шайтандардай көрінді, бүкіл әлем жарқын еді, көліктің айнасынан қалаға тамсанатын едім, далаға қарауға бет жоқ, сосын түнімен ұйқым болмай, ертесіне бәрін бастыққа айттым, жұмыстан шықтық, ақшасын төледік, жасаған күндерімізді жемеді, адалдығым үшін 10 кг қиярды тегін берді, бірақ мен сатқын, әрі дұрыс жолдағы ұры болдым... Ол шал бұрыннан осылай басқа да егіншілермен келісіп ұрлап жүр екен. Енді ең қызығы бастықты сол күні бір нәрсе түрткендей, айлық ақша дұрыс шықпай жүргенін есептеп бір шикілікті байқап, сол дүкендермен сөйлесіп ақ-қарасын ажыратып алған кезде, ұры екенімізді сол мен айтқан таңда, полициямен шешпей тұрып маған “Арсланбек жақсы араластық, інімдей көрдім, сен намаз оқисың ғой, сеннен күтпедім!” деп лекция айтқысы келген екен, бірақ ол өзінен бұрын мен келіп бәрін мойындаған да, ақшасын берген де, бәрін кешкен екен, бірақ атайды білмедім. Әр істің бір қайыры болады, репетитор болып жұмысқа кірдім, мұғалімдікке деген махаббатым ашылып, қазір филология бөлімінде оқып жатырмын! Сондықтан да сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес – тек мемлекет пен құқық қорғау органдарының ғана емес, әрбір азаматтың борышы, оны өтемесек сонау Бабаларымыздан ауыр термен тіпті қызыл қанмен келген сонша жылдық тарих бір нәпсілік қалаудың кесірінен жоқ болатындығы ма? Жоқ олай болмайды, жемқорлыққа барғандар еш жауапсыз қалмайды! Ойымша оларға: қатаң бақылау салып, камерамен жүруі керек, жасырын камера болса тіпті жақсы, қанағат етіп

пара алмас үшін айлығын көтеру керек. Тез байимын деп не кедей болғымыз келмегенімізден сол іске барамыз да, несібемізді арам қылғызып аламыз. Арамнан тапқан ас сіңімді болмайды, сені тозаққа сүйрейді, мейлі: сен атеист бол! Тозақ басқа мағынада… Зор болам деп, түбінде ұсталып түрмеде қор боласың, өлігіңді де жайына қалдырмайтын адамзат қасіретіне айналасың! Өзгеру ешқашан да кеш емес! Адал таңдау өзің де, дұрыс таңдау жаса! Дұрыс таңдау жасасаң адамзат мақтанышына айналасың! Өзің өлгенмен жақсы атың өлмейді.

Жиырма жетінші көк сөз (Табиғат пен Ана)

Адамзаттың нағыз алтыны! Отбасым бай емес болса да иттермен тамақ үшін күресіп, көгершіннен қалғанын жемедім. Мен анамды жақсы көремін, бірақ оның өмірін өткергім келмейді, мен әкемді жақсы көремін, бірақ мен болашақ қызыма ондай күйеу баланы қаламаймын, болашақ жарыма ондай болмаймын. Дәл солай табиғат - көгерген, көп көрген, асыл анамыздай бағып-қағып, аялап өсірген, бізге таза ауа, су, азық, күш пен қуатын, бар байлығын “Міне ала ғой Құлыным!” деп, өзі жемей “Балам тоқ жүрсін!” дейтін, жұмсақ Анамыз. Сұлулығы жаныңды баурап, құшағынан шыққың келмейді, асқақ таулар оның салқын ауасы, өзендердің сылдыры, басқан көк шөптің желмен билеген биі, жасыл тоғайы, құстардың әні, қашқан елік, жануарлар, өте әдемі гүлдер, оған қонған көбелектер, осының бәрін ұзақ құшақтаған сайын денсаулығың мен рухани байлығың мықты бола түседі, жазда Каспий теңізіне түскен сайын шыққым 

келмейтіні содан болар?! Сондай сұлулығын бағалай білейік! Анамыздың махаббатын жиі елемейміз. Өмірдің қарбаласымен қарбаласып, анамыздың жанында қанша уақыт өткіземіз? Неше рет сыйлық сыйладық? Тым болмаса телефон соғып “Анашым мен сізді жақсы көремін” деп қанша рет айттық?! Мейлі ол сені дүниеге әкелген кісі болмаса да, сені адам қылған адам емес пе? Ұрса ма әлде ұра ма? Ана-анаңды сыйламасаң, өзіңе жасаған қастандығың! “Қолда бар алтынның қадірі жоқ!” демекші Қазақ атам қазір қасыңда, қолыңнан бақ ұшқан соң қадірін түсіне бастайсың! Анамызға өзіміздің қалауымыз үшін ауыр сөздер айтамыз тау мен жерді, мұхитты қопарып көмір, ағаш, мұнай, газ, балықтар мен жан-жануарларды табиғи байлықтың қажеттілігімізді қанағаттандыру үшін бәрін аламыз, қанағатсыздығымызды қарап уақыт бір орында тұрсын ба? Ол да бітеді ғой, біткен соң қадірін түсіне бастаймыз! Анамыз - бұл өмірдегі ең асыл жан. Оның қадірін тірі кезінде біліп, оның өмірін қуанышқа толтыру - әрбір баланың борышы. Ана жүрегін ренжітпей, оның үмітін ақтау - біздің оған көрсететін шексіз алғысымыздың белгісі, ал егер елемесек Ана қарғыс айтпаса да налыса, оның өзі қарғыстай. Табиғат Ананы да барында бағалайық, егер елемесек, ол өлгенде адамзатқа ауыр тиеді. Ана үшін баласы қандай болса да, ең қымбат жан. Баласы қателік жасаса да, ана оны түсінеді, кешіруге дайын. Табиғат Анамызға қамқор болу көлемді ғылыми жобаларды жүзеге асырумен шектелмейді, ол күнделікті өмірімізде қарапайым істерімізде көрінеді. Қоршаған ортаны таза ұстау, ресурстарды үнемді пайдалану.

Ағашты бірге егейік себебі: екі-үш шыбықтан ну орман шығады емес пе? Табиғат анамыз біздің ең үлкен байлығымыз, оны сақтау бізге келешек ұрпаққа қалдырған ең үлкен мұрамыз болмақ емес пе?! Табиғат Анамыздың мәңгі өмір сүргенін қаласақ, оны жақсы көруге ұялмайық!

Поэзия

Поэзия жазамын, ән де болса жазамын, Бұл өнеріме куә болар Қазағым, Көп ұзамай туындымның тұсауын, Ала жіппен, қайшы алып қиямын!

Поэзияны ермек үшін жазбаймын, Көңілімнің сырын шертіп қозғаймын, Оным біреуге ғибрат бола алмаса, Неменеге жүректегі сырларымды жырлаймын?

Бәлкім мен біртүрлі өлең жазсам, Өзгеге қандай ғибрат бере алам(ын)? Біреуге жақсы, енді біреуіне жамансың, Өлең емес, бағалаушы біртүрлі!

Өстік

Өстік міне арта қалды балалық, Енді міне болмауы керек шалалық, Әр ісің үшін өзің жауап беретіндей боп, Болмайды енді мынау кіші деп алалық.

Жас кезімде армандадым тезірек ер жетсем деп, Сабақ оқымай, қыз қуып, ойын ойнап көңіл көтерем деп, Қазір енді бәрі кері жүріп кеткендей, Сабақ оқып, жұмыс жасап, қыз түгіл ойынға да уақыт жоқ!

Ержетім міне қас-қағым сәтте әп деп, Төгіледі кедергіден-кедергі сақ-сақ деп, Көтеру қиын болса да үлкендікті, Ешкім саған оңай болады демепті!

Бала кез ғой ең ғажайып сәт қарық күлген, Ойын-ойнап достармен уақытты бақытты өткізген, Қыз қуып, сөз салып, өтірік болсын үйленіп, Сағындырмай қоймайды ғой сол баяғы шалалық!

Ақыл тоқтатып, бәрін ойға салып есейдік, Ілім, білім жинап, ғылым қуып кемелдендік, Алла елшісінің қызы, сахабада ақыретін қорқынышпен ойған да Ақыретім жақсы болады деп, біз кімімізге сендік!?

Кімге сендік жақсы болар деп ертең-бүгін, Дүние жинап, отбасын құрам деп сәресін, Уақыт өтеді-кетеді үлгер өмір сүруге, Балалықты таста енді міне есейдің!

Көмектессе ісің сенің өнбейді! Оларда қасың да мәңгі бақи жүрмейді,

Енді сен оларды бағатын кезің келді! Жақсы ғой баға алсаң бастап өзіңді!

Атам мен Арал!

Сағындым сені, сағынбау сені мүмкін бе, Сағынышымды жазып қалу еркімде, Бірге өткен сәттерді еске алып отырсам, Көңілге қуаныш, көзге жас келмей ме?

Сағындым сені арайлы Аралым, Толар деп еліктеумен сынады сағым, Барымды берер едім қайта толсаң, Барымды берер едім артқа қайтсам!

Қайта жүрсем атаммен балық аулап, Ақылдарын, қызықтарын қызыға тыңдап, Қайықта зейін қойып сыбырлаған дауысқа, Есте сақтап көбісін, одан көк сөз жасап!

Қызықтарымды атама сыбырлап айтып, Күлгеніме балықта қорқып кетер қашып, Кешке тамам үйге қайтпай масахана құрып Аулаған балықтан жағада сорпа жасап.

Айдың жылы сәулесі бізді жылытады, Түнігі аспанды ұнаттым жұлдыздары, Аралдың айнасымен шағылысып, Әңгімемізді комфортты етет от пышыры.

Қандай жұлдыз, қандай екен, атауы не? Бірге жамылып балық сасыған жамылғымен Үйреттің андрамеда, жеті қарақшыны… Санап таусу үшін ұйықы екен бір азап!

Азаң да тұрсам масахана да жатыр екенмін, Шелек-шелек балықтарды пикапқа тиеді көкем, Аралдың суына бетті-қолды жуамыз, Пикаптың артына балықтармен құшақтасып отырамын!

Сосын әрмен қауын-қарбызымызды теруге барамыз, Тер ағып, бар күшімізді жұмысшылармен саламыз, Ағаштың түбіне отырып, тағы әңгіме айтып, Нан мен көлекедегі қарбызды жарып жеп аламыз!

Содан соң әже келіп айранменен, Ет, қазы мен бауырсақтарын беретін, Тапшанда жылы күлкілері, сипағаны, Жаныма тыныштық, көңілге жай беретін!

Сол кезде анам алып кетті мені өз үйіне, Көп ұзамай Атам кетті Көк Төбеге, Арал кетті сарқылып, дала шөл боп, Сол кез шіркін қайта айналып келе ме!?

Атау әйтеуір сенімен көңілім түспейтін, Пенсияңнан қалтам қалыңдығы кетпейтін, Шахмат, карта ойнағанда үнемі сен жеңіп, Аралдың жылы лебі, теңіз исімен бетімізге есетін!

Сағындым сені Аташым, Сағынбау сені мүмкін бе? Қара міне ақылшым, Көк сөз жаздым үлгіге!

Ұмытпадым Жалғыз Құдайды, Қайта бірге жаттайықшы Құранды! Гроссмейстер болам қарашы, Ойнайықшы келші дарашым!

Қайта бірге бұрынғыдай балықты аулайық, Күндіз-түні бір тыңбай, еңбектен біз қашпайық, Қайта жасаш өтініш, сол жүгері балық сорпаңды, Бірге жейікші масахана құрып, тамашалап көк аспанды!

Іс мәнді

Өмір деген, өтеді байқалмай-ақ, қас-қағым, Ілесіп үлгермесем де ештеңе істей алмадым, Әй, нәгөй өмір маған қара, мені тыңда, Құлатсаң да тұрып көштің соңынан қалмадым!

Өмір өтет, байқамай-ақ, ұғын соны, Ұғынбасаң жас келгенде, айтпады деме бұны, Кезіңде оқып, демді қойып оқы бұны тағы-тағы! Өзің өлгенмен, бұл өмірде жасаған ісің өлмейді!

Сауап, харам дегенмен де ісің бітпес, Өлмес үшін, жаз, ғылыми жаңалық аш! Құр нанға тойып жатқан, жақсылыққа әкелмес!

Бірі білсе, енді бірі бұл сөздерді түсінбес!

Әй, өмір қайда зымырап барасың?!

Әй, өмір қайда зымырап барасың?! Уақыт өте мені өзіңе аласың, Өмірімде жетістікке жете алмасам да, “Өз кінәң ғой!” деп, қолыңды сілтей саласың!

Әй, өмір қайда зымырап барасың?! Уақыт өте өз дегеніңді табасың! Тас тіпті темірді де су тескендей, Тықылдап тық-тық етіп өшпес қып ойасың!

Әй, өмір қайда зымырап барасың?! Уақыт өте мені өзіңе аласың, Сағаттың тілі тықылдап секунд сайын күректей, Көрімді асықпай жәймендеп ғана қазасың.

Әй, өмір қайда зымырап барасың?! Дым үндемей жастық шақты аласың, Күш көп кезде жұмыс істемегеніңе, Қартықтың ызы сезілгенде санды қағасың!

Әй, өмір қайда зымырап барасың?! Бір істі ұзақ жасасаң мақсұтыңды табасың! Егер де қателіктен үлгі алсаң мойымай, Жетістіктің ұлы шыңына шығасың!

Әй, өмір қайда зымырап барасың?!

Түбінде бәрі-бір бір өзің боп қаласың! Келет уақыт, келет ғұмыр соңы артыңнан, Сонда өз-өзіңе тек өзің көмектесе аласың!

Әй, өмір қайда зымырап барасың?! Уақыт өте мені өзіңе аласың, Бөлгенде Жұмақ пенен Тозаққа, Аллаһтың әділ шешіміне, Өзіңнің өміріңнен жауабыңды табасың!

Ерін бе

Отырған жағат(ды), құмырсқа шағат(ды), Жұмыс жасау жақпағанмен, айлық жағат(ды), Ерігіп отырсаң, құр босқа өтет сағат! Құр уақыт өтсе кедейлік келіп басты қағат(ды)!

Кім еңбек ете алат(ды), сол адам, адам болат(ды), Бос күлкі, ойынмен өтсе уақытың бақыт қалат(ды), Бақыт кетсе өмірден бәрі жаман болат(ды), Жаман болса бақытың, мәнсіз өмір қалат(ды).

Тұр ерін бе, намаз оқы, іс дөңгелет! Кітап оқып, сауап алып, ісіңді адал ет! Қарашы кәрі-жасы құр жатқан жоқ ерігіп! Сенен кіші-үлкені іздеп жүр ғой термеліп! Жылқы

Желменен жарысқан,

Озамын деп алысқан, Кең далада шапса егер, Ханы дерсің таңдатқан!

Шапсам жусан исі, Бетіме келіп еседі, Еркендіктің исі ғой, Құшақ жайып келеді.

Шал бақса, жас болар, Сүтін ішсе, мас болар, Керек кезде сойып-ап, Қарын тойар, ас болар!

Жарық жұлдыз

Кеш келгенде алыстарды армандаймын, Сол үшін мен ұйқымды алаңдаймын, Арман әлемінде мақсат болған құпия, Тілектерді тек түн келгенде тапқандаймын.

Бұл айлы түн жұлдызбенен жамылған, Шексіздікке көз тартып еліктірген, Кел, шырақ тағыма отыр дегендей, Шақырады сол бір жарық жұлдыз.

Таң бола сала жұлдыз сөнеді, Сол көз қарас оны алыстан іздеді, Аспан әлеміне шақырған жердегі күн Сәулесі кенет сөнген де кім іздеді?

Сол таққа отырсам бір күні мен, Анау жарық жұлдыз кім десе, Арсланбек атты ғибрат тұтар Қазақ деп, Жарық жұлдыз ағып өтті дей ме екен?

Астрономия

Жатырмын ақшамнан кейін тапшанда, Жәймен еседі беттен жел ғана, Аспан көктен түнек болғанда, Жарқырады жұлдыздар аспанда.

О, жаратқан ием Алла, Ғашықпын мен аспанға, Күнге, айға, жерге, жұлдызға. Аңсаймын сонда баруға!

Асыл жұлдыз болуға, Бәрі тамсанып қарауға, Баурайды олар мені өзіне, Келе ғой деп шақыра!

Эх, Астрономия! Неге жұлдыз болмадым, Неге күнге бармадым, Жерде таңсана мен қалдым!

Эх, Астрономия! Өзіңе мені баурадың,

Неге мені жаныңа алмадың, Аңсаймын сендей болуға!

Жастық шақ

Өтсең де ең бақытты кезден сан мейлі, Ол шақты түрлі ойлар басып кез кермейді. Өткенді ешқашан да сағынбаңдар адамдар Бәрі-бір ештеңе де артқа қайтып келмейді...

Тоқтатуға тырыссаң да көнбейді ме ой? Түсінемін жақсы естеліктер өлмейді ғой! Өткенді сыздап іздемеңдер ей, адамдар, Ол енді бәрі-бір қайтып келмейді ғой!

Түсініксіз күйге түстім мүлде, Білсем ғой шіркін өмірдің мәні неде? Сұрасам адамдардан әртүрлі жауап берер, Әлі күнге білмеймін қайсысына сенеріме!

Егер сенсем, жүрсем олар салған соқпақпенен, Кім кепілдік бере алады дұрыс жолда жүргеніме? Қалайша әлі күнге білмеймін мен? Үлкендіктің сатысына келгеніме!

Білдім ер жеткенімді дәл бүгін, Сағынамын балалықтың әр күнін, Бұрынғыша үлкендер сипамады басымнан, Білді оларда, мен олардан озғанын!

Балалықты келіп тұрат қозғағым, Балалықта қандай қызық болғанын, Айтып, жазып өзгелерге тұрсамда, Аңсап тұрам балалықтың әр шағын!

Балалықты аңсағаннан не шығады? Жанарыма еріксіз жас тығылады, "Не болды шырақ?" деп жақсылар айтқанменен, Басымды оң, солға шайқар қана қоямын.

Түсінемін балалықтан тек естелік қалғанын, Өткендермен тек айтып, күліп қана қоярын, Қоюым керек балалықты енді мен, Түсінемін қатты қиын соғарын!

Әр істің қайыры болар өзін де, Бос мұңмен бұл өмірден түңілме, Осы күнді аңсамдым ғой көптен мен, Не болды енді, қуансаңшы енді сен?!

Қуанамын, қуанбай қайда барам? Үлкендіктің сәттерінен шабыт алам, Екінші кезеңді бастағалы жатырмын, Жақсылықты бұйырса көптеп жазам!

Күнделікті күйбе, тірлік, қозғалыс, Демалыс бос болудан күндерім енді алыс, Демалмау керек деген сөз емес, Жетістікке жеткенде болады сонда демалыс.

Адамның көңілінен шығу мүмкін емес, Бірақ көңілінен шығу керек деген сөз емес, Өйткені сен ер жеттің үлкен болып, Үлкендерден енді болмайды көмек!

Дарияның жарға соққан толқынындай, Жастық шағым, өйтіпті ғой қап-байқалмай, Балалыққа әбден дағы тояр едім, Әтең, қу-уақыттың жылдамын-ай!

Көңілімнен кетіп жазым, келіп күз, Балалықты кетпейтіндей көріппіз. Әне өсемін, міні өсемін деп жүріп, Осы жылы 20-ға да келіппіз...

Уақыт деген өтеді екен, Қол жеткізбей кетеді екен байқалмай Балалықты өткізем деп, Жетеріне жеткіздім деп айталмай Құлшына жанып іштен.

Жан дүнием сыздатқан сағынышпен, Мен осыны қаладым ба? Мен осында қаламын ба? Балалыққа қайта алмай?

Датым бар

Қолыма қалам алдым хат жазғалы, Болашақ ұрпақтарға ғибратты ой айтқалы,

Жамағат құлақ салып тыңдасаңыз, Айтуға датым көп ой қозғағалы.

Адам деген бір пенде ойланбаған, Қолда бар асылтасты сыйламаған, Рахым етпеген үшін оны Аллам, Бағанағы асылтасты қайтып алған!

Не ұқсын надан байғұс құр тамақтан, Құр сандалып жүруден әуарадтан, Гауһарды тас екен деп лақтырған соң, Не деуге болады құр ақымақтан?!

Ерінсе өмір адамның ісі өнбес, Құралы мен талантты да оған көнбес, Атасынан қалған байлығына масаттанып, ол да бітет, Ешбір адам уақыттың елшісіне ешкім қарсы келмес!

Адам деген, адам болып туғасын, Адам болып өтуі керек өмірден, Адам деген қандай жағдай болмасын, Адамдығын сақтауы керек мәғшар дағы болғасын!

Адамнан қайтпасада адамнан қайтар, Пенде ғой күтсініп дақ сөз айтар, Жақсылық істе, алғыс күтпе! Жақсылығың ертеңгі күн ауадан да керек болар!

Адамның өз өмірі өз қолында, Тек қана жазылмаса тағдырына,

Өмірі өз қолында ұзарту, қысқартуда, Өзін де ісінің жамандық пен сауабыда!

Екі ғұмыр берілмейді адамға, Мәңгілік еш нәрсе жоқ ғалам да, Бес саусақтай, бесақ күндік өмір де, Адамдықпен өткізейік мүмкіншілік тұрған да!

Өмір-өзен

Сен кетті деп бұл өмір, Өмір-өзен, Тоқтатпайды ағасын! Өтеді күн, тек сенсіз, Өтеді түн, тек сенсіз! Тіріңде неге үлгердің?

Кеше ғана бала ең, Әр ісің есейсең де балаша, Кімге ғибрат бола алдың? Адамдардың санатында қалатындай, Адамдар сені ғибрат тұтатындай, Мына өмірде түген деген болыпты, Бұл өмірге түген пайда қосыпты, Дейтіндей ей, қарағым не істедің?

Өмір-өзен Жылғасы оның қысқа жол, Сынақтар сарқылмайтын, Қиын-қыстау тұрақ ол!

Түзу жүріп, тура бассаң апарады жұмаққа, Сөзге биік, ісің жақсы иман жанды пенде бол!

Өмір-өзен Ағысы жетелейді сынаққа, Сол сынақтың бірінде Ей, баурым әр сәтінде ұмытпа! Сен менсінбейтін сол сәттер, өміріңді құрайды, Өміріңді құраса жақсы өмірді қалайды!

Көбелектің өмірі

Көбелек сондай сүйкімді, Әр көрген адам сүйсінді, Кіп-кішкентай түрлі-түсті ол жәндік, Ыстағысы кеп әр адамың ұмтылды.

Құрт болғанда ешкім оны менсінбеді, Тек құстар оны азық қылғысы келді, Әлем танығысы келген бала ғана бір қарап, Одан басқа оған ешкім көңіл бөлмеді!

"Өмір ма бұл?" деп құртың жылады, "Бір дәу қарап, енді біреуі азық қылады!" Жаманнан, жақсылыққа ұмтылды, Жібекке оралып бәленбай уақыт ол жатты!

Күнге-күн қосылып, айлар өтті, Бала ғана оны қарай ұзақ күтті. Тазалыққа құстардың қарны ашты,

Уақыты келгенде жібектен қиналып шықты.

Әне, қара сонша уақыттан кейін шыға келді, Бала, орман, гүлің "Билеші! " деп айта берді! Сұлулықсыз бұл өмірде қиын-ақ! Сұлу болу үшін бар өмірін сарп етті!

Сол сүйкімді көбелектің өмірі бірақ күн, Ойлайды "Менікі дұрыс па? " деп бірақ түн, Бір күндік би үшін бар өмірі зая кеткен, Неде болса, құп көрмеді, ол бұрынғы өмірін!

Жаманнан, жақсылыққа ұмтылу, Өміріңді өзің үшін өзгерту, Өзіңе қолайлы орта жасау, Бақытты өмір үшін тым қиын ба?

Ешкім

Ешкім сені бауырындай көрмейді Ешкім тыңдап, көңіл бұра бермейді, Еңбекпенен көтермесең өзіңді, Бет айналып, қолын бір-ақ сілтейді!

Жуас болсаң, басқа шығып өрлейді, Өзіңді ойласаң, тас жүрекке теңейді, Жамандайды, көралмайды иттей қып Ешкім саған жақсылығын бермейді!

Құрметтемей, ешкім арттан ермейді,

Бетке басып, сөзбен көміп жерлейді, Жақсылығың артта қалады жасаған, Содан сені ешкім жақсы демейді.

Қателессең қайта саған сенбейді, Өз қайғыңды, өзің ұстап жең дейді Сені қарғап, жаман көрген адамдар Жәй әншейін қадіріңді білмейді.

Өз қатесін мойындамай терлейді, Қолын сілтеп, кінәлі жан сен дейді, Ешбір жаннан күтпегейсің көмекті, Сағың сынса өз күшің бар дейді. Он жеті жас

Уақыт зулап өту де, Менің уақытым келуде, Шаруаларым көп еді, Неге үлгердім өмір де?

Армандарым көп еді, Мақсат болып келеді, Сол мақсаттың жолында, Жасым енді он жеті!

Арманым, менің арманым, Ақиқат қашан боласың? Өмір деген қас-қағым, Бәлкім елеусіз қаласың?!

Талай жоба жасадым, Талай ойды құрадым, Күні бойы бір өзім, Жақсы өмірді қаладым!

Он сегіз жас

Он сегізім қоштастың ба, кеттің бе? Он сегіз де жетеріме жеттім бе? Бал бөбектей бала кезбен қоштасып, Кәртейген де өкінбестей еттім бе?

Көз жүгіртіп өте шықсам өткенге, Бала шағым зу жүгіріп өткен бе? Ойды қырды қайта-қайта аралап, Қандай бақыт күтер екен өскен де?

Он сегіз жас бұл ешқашан оралмас, Он сегіздей көңіл кетпес жоғалмас. Қоштасуда қиын болар, себебі, Жүз жасасаң он сегіздей бола алмас!

Жүректегі мейірім пиғылы

Қалайша осы күнге дейін бәрін байқамадым, Заман емес, адамдар құртқандығын, Алайда адамдағы жылулықты мен аңсадым, Аңғармаппын жүректегі шоқ, қара тасқа айналғанын!

Қайта жақсаң, жанама екен ей, шырақтық? Итте болса мейірім беріп қарап бақтық, Түбінде саған жау боп, маған шапты, Қадірін білмеген неткен жаман ех, жарықтық!

Сол үшін де жүрегің қарайды ма? Мейірім іздеп жүрегің жылайды ма? Бес күндік мына өмірге зорға келген, Көңілді, Иманды, Адамгершілікті болу тым қиын ба?

Жаман болса өзіне, өзің үшін жауап бер, Осы сөзім жүрегің де болсын шер, Бұл өмірде жақсылыққа сауапсыз, Жамандыққа қалмайды жауапсыз!

Маңғыстау шаңы

Жыңғылды да көз аштырмас шаңлы боран соғады, Бүгінгі іс, ертеңге қалып, жұрт үйінде тығылып жатады, Көз тастасаң далаға ештеңе де көрінбей, Сұқ-сұқ етіп терезені ойып барады!

Ашулы боран гу-гу етіп соғады, Жаңбыр жауып үстінен, жағаласып қояды, Шаң мен жаңбырдың арасындағы бұл күрес, Түбінде бәрі-бір жаңбыр жеңіп шығады!

Сүйіспеншілікті көрсете біл

Сүйіспеншілікпен берген суда тәтті,

Бисмиллямен бастаған істе сәтті! Құдайы қонақ әр адамға сый көрсеткен, Екі өмірде несібесі болады көпті!

Сыйла адамды, жақсы болсын, жаман болсын, Құрмет көрсет көпті болсын, кемді болсын! Әр тіршілік иесіне өз мейіріміңді көрсетіп, Берілген сауабы әрқашанда қабыл болсын!

Бақытты болуға әр адамың әр адамың лайық! Әр адамның таңдауы өзінде ғой ол анық! Егер шынайы сүйіспеншілігіңді көрсетсең, Сауап пен еселеніп қайтары осы нық!

Басқалар жаман болса, жаман болсын, Басқалар ессіз болса, ессіз болсын, Оның таңдауы бөлең, жолы бөлек, Сондықтан да жақсы таңдау өзіңнен болсын!

Жаманнан аулақ

Жамандыққа жолама, Одан ісің оңама? Жақсылықты жасасаң, Елеусіз ол қалама?

Жамандықты ойлама, Жақсы амалды тойлама! Жамандықтан аулақ бол, Сауап жазылар оғанда!

Жақсылық жаса үнемі, Сауаппен еселеніп келеді! Әсем әлем жақсыларға толсын деп, Жақсы үшін, жамандардан қашық бол!

Уақыт өтті

Қайтып келмес күндер өтті, Қайтып алмас сөздер кетті, Ешқанда қайталанбас, Көптен қымбат уақыт өтті!

Сол уақытың жақсылыққа жұмсалды ма? Әлде мақұрым болып құр өтті ма? Тарихқа енуге тырыстың ба? Уақыттың құндылығын біле алдың ба?

Уақыт аз, көптей болып көрінеді! Көзді ашып жұмғанша ол өтеді! Сол аз уақытты дұрыс жаққа қолданып, Мүмкіндікті жіберген соң еш кетеді!

Мықты болсаң

Әлсізді жеңу, жеңіліспен бірдей! Мықтыны жеңу, жеңістің төресіндей! Мықты болсаң, мықтыны жең, Құр босқа әлсіздерге шаба бермей!

Әлсіздермен пайда үшін күрестің, Мықтылармен айла үшін сөйлестің, Сенемін сенің білегің емес, білімің мықты, Алайда сен ар-ұятты ойлаппең?!

Мықты болсаң, әдептіктен сен аспа! Мықты болсаң, әлсіздермен жағаласпа! Әрдайым адамдықты сен ұғып, Күнәлі іс үшін, ешқанда ат салыспа!

Мықты болсаң қарағым өзіңді жең! Мықты болсаң ғайбатты тіліңді тый! Мықты болсаң шешеңнің сөзінен аспа! Мықты болсаң, Құрандағы істі сен, мен, ол жаса!

Жаман қарғыс тілеме

Қарғысың қара басыңа, Ырбандама жасыма, Сен тілеген қарғысың, Айналып келер басыңа!

Жаман қарғыс тілеме, Орынсыз ешқашан да сөйлеме! Жақсы тілек, жақсы ой, Саған да тиерін біліп қой!

Жақсы жауап болмаса, Үнсіздік алтынмен тең! Орынсыз сен сөйлесең,

Наданның ісімен тең!

Жақсы сөз сөйле, не үндеме! Жақсы тілек тіле не ет тәубе! Әр сөзің жан дүниеңнің айнасы, Ал сенің жаның керемет пе?

Бердім бата

Сұрасаң бата берейін, Қолыңды жай қарағым, Жақсы тілек тілейін, Әумин деп қой шырағым!

Уа, Аллағым оңдасын, Жаманшылық болмасын, Ұлыс оң болсын, Ақ мол болсын.

Жалғыз тәңір қолдасын, Аман сақтап мал басын, Кәсібің биікке өркендеп, Еккен егін солмасын!

Жер жарылып, гүл болсын! Жау қырылып, шөп болсын! Жаман пиғыл, жоқ болсын! Жақсы амалың, мол болсын!

Құран жаттап қари боп,

Жақсыларға ергейсін, Менімен бірге қартайып, Иманды болып өткейсің!

Жақсылыққа ұмтылып, Әділдікпен жүргейсің! Жамандықтан аулақ боп, Құранмен өмір сүргейсің!

Елімізді көркейткен, Жақсы тұлға болғайсың! Осы ғой менің қалауым, Бердім шырақ батамды!

Жаңа көктем

Қар еріп, мінекей көктем келді, Құстар келіп сымпылдап ән әкелді, Әр адам өмірді жаңа бастағандай, Тұрғызды өмір сол бір жатқан дүйім елді!

Қар еріп, су болып, жылға болды, Ол жылға, аға-аға, өзен толды, Ауа-райы қайта-қайта өзгеріп, Дала түсініксіз сырға толды!

Жаңа жылда, жаңа өмір басталды, Түсінеді бұған тек адамдар байсалды! Наурыз келді, Рамазан алда ғой, Кеше бастамаған адам бәрінен кеш қалды! Махаббат деген көп сезім

Бұл махаббат бір жанға арналмайды, Бұл махаббат орнына қойған айды, Сондай күшті шексіз мына сезімде, Жүректі сан мың рет жаралайды!

Бұл махаббат арналады анаңа, Анаң үшін ыстық сезім жанама? Бұл махаббат арналады мүмкін жарыңа, Сезімді қалай сыйдырам санама?

Дүңк-дүңк етіп соғып тұр мендік жүрек, Бұл жүрек жақындарға болған тірек, Бұл жүрексіз ешқандай өмір болмас, Махаббаттың шыңына шыққан сирек!

Лиро-эпос

Өтті бәлкім қаншама күн, талай жыл, Саған ғана арнап жаздым талай жыр, Өзіңді аңсап сағынғанда сарғайып, Өзіңменен қосылуды қалаймын!

Көзің сенің қысыңқы, өзің балдай тәтті жансың, Сен менің өмірімдегі ерекше әнсің, Шыныңды айтшы сен де мені сүйесің ғой, Өміріме болып қаласың ерекше мәнсің!

Балқадишам жүрегің неткен таза! Осыдан айтып маған қандай жаза? Мен сені шын жүрекпен, шын сүйемін, Жүрегімді қылмашы енді қаза!

Қалдашым болашаққа қадам бас, Жүректегі тұнып тұрған жарамды аш, Сен мені сүймесең де мен сүйемін, Жүрегімнен пәк мың бір мың жанға жаралмас!

Қыз Жібегім мен сен үшін күйемін, Мен сеннен шыншылдықты түйемін, Сен меннен бас тартсаңда әрқашан, Жаныңдамын сені қатты сүйемін!

Асылым, ғашығым

Шын бақытын сүйіп тапқан бұл ғалам да, Махаббат дертінен мен де қапы қалам ба? Мен де бәлкім ғашық пенде шығармын, Бұл әлем де теңдесі жоқ сұлу адамға!

Ай туады, бұлт көшеді Көкше де, Махаббат бұл ескертпейді келер де, Жүректегі саған арналған сезімім, Тасып тұрмақ, сыймай жатса өлем бе?

Бір қуаныш, бір қайғысыз кетпейді, Саған ғашық мендей азап шекпейді, Шын махаббат көрсетейін дегенде,

Өзгелердің көзқарасы шектейді.

Сағы сынған қашқын жандай күйдемін, Қап бұл жолы да түбегейлі күйредім. Жұрт алдында жалғыз қалып қалғандай, Сөз де түйе, ал ісім де түймемін.

Қырым бар ма, ел тамсанар, таңғалар? Сырым бар ма, ақиқатқа алданар? Қарсы болса сүйгеніме көп адам, Сүйретіліп, амалым жоқ қолданар.

Тырысамын, қатарымнан қалмадым, Тырысқанмен бақыт бере алмадым, Жақсы жігіт барын берсе қолдағы, Ал мен сорлы өлең ғана арнадым.

Кеш мені уақытыңды ұрласам, Кеш мені өз сөзімде тұрмасам. Лайық көрмей сені мендей сорлыға Өз-өзіммен жексұрындай сырласам…

Мейлі өтсін, күн айналып түнменен, Сені ойлап, көп күрсінем түнде мен, Неге ешкім, қос көзіме қарап-ақ, Саған ғашық екенімді көрмеген?

Жүрек назы

Өмір - бір жігітке берді нән байлықты,

Сол үшін сұлу қызды жүгіртіп сай қыпты. Біздей қарапайым жігіттерді не қылсын, Аппақ термен, санап жүрген айлықты, Ақырын жүріп, анық басқан байыпты.

Иә, жігіттер, бүгін ашсың, ертең тоқ, Сені ешкім ақшаң жоқ деп сөккен жоқ. Бай, хандардың баласына қарама, Олар сенің азабыңды шеккен жоқ! Ал сен ұмтылшы арманыңа секілді оқ!

Қабырғаңды қайыспасын түн айға, Сүйгеніңе гүл, алтын алмасаң, мұңайма! Сүйген қызың, ақшаңа да қарамас, Сүйсе сенен жоқ затыңды сұрай ма? Сүйгенді сүй, сүймегенге ешқашан да жалынба!

Байлықсыз құр тіршілікті көріппін, Түгің жоқта жолықпайды көріктің Бізге қыздың назарының түспеуі, Жоқ болғаны әкеміз де көліктің, Көлік түгіл жоқ болғаны әкенің…

Қызғанамын

Қызғанамын, кетсең тастап өзгемен, Қызғанамын, адал сүйген көзбенен. Ішімдегі алай-түлей лаулаған сезімді, Жеткізбеспін, қарапайым сөзбенен.

Қызғанамын, бәлкім көзімнен-ақ білерсің, "Сүймейсің" - деп, мазақ қылып күлерсің. Қызғанбасам, оралмаспын ешқашан, Бақытты боп, менсіз бәлки өмір сүрерсің.

Қызғанамын, жүрек саған бағынды, Байланды да, жібермеді сағынды. Қанша жаздым арнау етіп өзіңе, Байқасаңшы сені сүйген ақынды.

Қызғанамын, қалай жүрем қызғанбай? Қызғандырма, жүрегіме сыз салмай! Басқа жанға көзің түссе егер де, Ұмыт мені аккаунтыма кіріп еске алмай!

Қызғанамын, қызғандырма сұлу қыз, Неткен көркем, неткен әсем сұлусыз! Бетін аулақ, сүймей кетсең егерде Ойлама мені, қалдыр мені елеусіз.

Бір жанға

Бір де саған ызам келіп, бір де саған кектенем, Бір де сүйіп, сағынамын, қалқып ұшам көкте мен. Эй, тойымсыз жүрегіме, айтып баршы мынаны, Ол жолықпай қалған болса, онсыз жалғыз нестер ем?

Бәлкім сол бір жыңғыл болып, калар медім өспеген, Сен арқылы қамшыланып, сен арқылы өзгерем! Бағым жанбай, жолым болмай жолықпасаң сен маған.

Бала іспетті жүрер медім, тұсауын да кеспеген!

Иә, білем, мен сондаймын, бір де бие, бір де түйе. Қызғанамын, болғандайсың жаныма шипа, өзің ие. Көп нәрсеге дайын едім, ай, сұрықсыз өмір-ай, Сезімімді айғақтайтын болып кетті - сөз ғана-ай!

Бізге шектеулі келген екен, бірге өткізген уақыт тым, Бізге сиректеу берген екен, нағыз дәмін бақыттың, Арманыңды алма-кезек орындаушы ем әттең-ай, Тек бір сәті келсе екен, мен аңсаған уақыттың!

Жан достармен

Ақ қағаз бен көк қаламды мен алдым, Көңілдегі сырларымды мен жаздым, Шатырдың төбесіне шығып-ап, биіктерге, Достарыммен өткен қызықтарды толғадым!

Жаза-жаза өлеңді тізесін шығарып тастадық, Дос қыздармен ойнап сындырып оларды біз алдық. Егер үйде комп пен пест ойнап жалықсақ, Дос, құрдастармен тентектікті бастадық!

Біз ешқашан ештеңеден қашпадық, Қиындық туса оған мойымай саспадық, Ішіміз пысса, бірақта олай болмаған, Егер болса жағаласып тастадық!

Алайда біз әдептіктен аспадық,

Адамгершілікті әрдайым сақтадық, Қымыз халал масаяамыз деп ойлап, Бір күнде бес литрін ішіп тастадық!

Каспий жағасында

Каспий толқындары бұрқ-сарқ етеді, Жәй долданса ей, шырақтық қайтеді, Қасиетті Маңғыстаудай жерім де, Салқын самал бетіме келіп еседі.

Тастасам алыстарға көзімді, Сүйіп қосқан келіндей бір көнеді, Дымқыл ауаны тереңірек бір жұтсам, Осы сәтте мәңгі болғым келеді!

Ойпырмау сүйсінгенше күнде батты, Күндегіше мінезі жоқ жасап ақты, Күннің нұры судың бетін өртегендей, Уа, Жаратқан сөндірмеші осы өртті!

Әлпештеген анама

Анам сіздің көзіңізден жас көрмейін, Ешкімді де тек сізден қас көрмейін, Сізді қатты жақсы көремін дей отырып, Жан жылуы шашатын нұр көрейін!

Сіз сәбиді, аялап бақытым деп, Ыстық сезім алау отын жағыппын деп,

Сіздің мына әр күніңізге тілей бақыт, Күлкі көрейін әр сағаттың уақытын да!

Сіздей ана әлемнен табылмайды, Әкем сізді әділ жан деп бағалайды, Сол сенімді жүрегіңізге мың бір алғыс, Жылу жанып тұрған жүрегіңіз жабылмайды.

Отбасым болсын отқа күйем, Отаннан патриоттық сезім түйем, Сол сезімді үйреткенде анама, Сізді шын жүрекпен мәңгі сүйем!

Қиын өлең адамдықтың

Жибили болса егер де, Кәсіби қылып арқалан, Арзу қылып түлетте, Хасилден ешкім қалмаған!

Тәркі дүние қылмашы, Хирсты адам болмашы! Хәһами хәуалы сен болсаң, Һәуас қой ол шынында.

Арзу рия сен қылсаң, Шархы болат соңында, Адамгершілікті сен болсаң, Надир ғой ол расында!

Саниғ шафғат, сәхәрімен, Уа әммәлзина амәну, Әкелет ол ғафур, уадид, разақпен, Махшар ғиззат - хұрмет болсаң расында!

Сұрақ

Бүртүрлі мың сұрақ бар ішімде, Сұрақтаға жауап бар әр сөзімде, Ақ-қараны ұғындырып әр ісімде, Сол үшін жазып отырым өлеңді түн ішінде!

Бәлкім тек қызық үшін арнадым өлең мен жыр, Осылайша жұртқа ақтарылды іштегі сыр, "Үйдегі сөз сырқа шықпасын! Сыртқы сөз үйге кірмесін!" Деген көк сөзіме өзім сай бола алмадым!

Өтірік күлкі адамдарға жымиған, Жұлдыздардан да қатты жарқыраған, Адамдардың жаны қара түнек, Өзін-өзі жаман іспен силамаған!

Ағады көзден жып-жылы жас, Жаңа шырын сияқты, жап-жаңа жаз, Көзден бетті, беттен жерді сүйет. Осы шығар өмірді мәні ғой деп!

Ойларымды ойласам ойға келет, Өмір жақсы, өмір жаман дегендері, Өмірді көрмей суайттанбай құры әрі кет!

Өмірдің мәнін іздеу бос әрекет!

Өмір тым жақсы ғой түсін соны, Қиындыққа мойымай, өзің үшін арапалысшы, Өмір қалай келді солай сүй, Өзіңді бағала, құр жасты тый!

Еш нәрсені түсінбеймін, түсінгімде келмейді, Бірақ ойлар маған бір дем маза бермейді, Сенгің келет, бергің келет асыл сенімді, Бірақ өткен уақыт ешқашан да қайтып келмейді!

Өмір өз қалауыңдай болмаған соң жоқтайсын, Іш күйгеннен ашуға мініп іштен боқтайсын, Алдар көседей қу, сұрқия болса да, Робин Гудтай батыр болып ұйықтайсың!

Титаник

Есіңдеме, ңөңге соғылып титаник батқан кеме, Салқын судан, мұз болып, аязбен қатқан дене? Бай болса да аямай, сезімдері қос ғашықтың мұз астына, Кемеменен тереңге батып, ғашық отты өшкен деме!

Кейбір жандардың жүректері Титаниктей, Жүре алмайды, сезімдерді кемтар етпей. Талай жүрек, жаралы сезімімен, Келмес жаққа батады, Титаниктей.

Қыз ғана қалды ол да уайыммен, мұңға батты, Ай астында, жұлдызға сырға қатты, Бар үмітін, сеніммен мұзға шақты, Ал естелік жүрегіне қатты батты.

Аңыз болып, Аталған алып кеме, Дәрменсіз болып, Осылайша суға батты!