Қарағайлы (қала)
Қарағайлы– ортағасырлық қала. Ескерткіш Атырау облысы тарихи-мәдени мұра объектілерінің алдын-ала есепке алу тізіміне енгізілген.
Орналасқан жері
[өңдеу]Қарағайлы қаласы - Атырау облысы Махамбет ауданы, Сарайшық ауылынан батысқа 20 км, Таңдай ауылынан оңтүстікке 15 км жерде, Ащысай (Солянка) өзегінің ескі арнасының бойында орналасқан. GPS координаты: N 47°24,544'; Е 51°29,187'.
Ескерткіштің аумағы осы жердегі барлық нысандармен қосып есептегенде шамамен 1000х1000 м.[1] Жергілікті тұрғындардың айтуынша, бұл жердің Қарағайлы атануына себеп – осы жерде ертеректе судан өтетін көпір қарағай ағашынан салынған екен. Жердің атауы сол көпірге байланысты «Қарағай көпір», «Қарағай», «Қарағайлы» деп түрлі нұсқада кездеседі. Қаланың орта ғасырлардағы атауы әзірге белгісіз.
Қала орнын алғаш анықтаған «Сарайшық» музей-қорығының археологиялық экспедициясы. 2022 жылы «Қазақстанның батыс өңіріндегі алтынордалық қалалар, көне керуен жолдары және керуен-сарайлар: пәнаралық зерттеулер (XIII-XV ғғ.)» бағдарламасын орындау барысындағы барлау экспедициясы кезінде табылды. Ескерткіш үстін тексеру кезінде нефриттен өңдеп жасалған сәндік жапсырмалар, Өзбек ханның атынан шығарылған мыс пұлдар табылды.[2] Мыс тиындардың кездесуі бұл қаланың сауда керуен жолында орналасқанына, ақша қатынасы, сауда нарығы болғанына дәлел болады. Ащысай өзегінің екі жағын бойлай көптеген қыш ыдыстардың сынықтары, метал бұйымдар фрагменттері, мал сүйектері кездеседі. Қыш бұйымдардан көбіне қызыл түсті сырланбаған қыш ыдыстар сынықтары басым. Қызыл сырланбаған қыш ыдыстар сыртына тік сызықты, ирек сызықты өрнектер салынған. Шығыр ыдыстарының бөліктері бар, соған қарағанда қала тұрғындары егін суарумен айналысқан секілді. Шығыр құрылғысымен Ащысай өзегінен жоғарыға, бау-бақшалар үшін су шығарылған. Қызыл қыш ыдыспен қатар, сырлы қыш ыдыстар да қолданылған. Сырлы ыдыстарда көк түс қөп қолданылған. Олардың кейбірі кашин балшығынан қалыпталған. Сырлы қыш ыдыс сынықтарының ою-өрнегін безендіру «резерваж» әдісімен салынған. Сұр балшықты қалыптау арқылы жасалған қыш ыдыстың сынығы да кездеседі. Сонымен қатар, ескерткіш үстінен ортағасырлық материалдармен бірге тас еңбек құралдары, микролит жаңқалары табылды.
Ескерткіштің батыс жағында дөңгелек пішінді аласа төбешіктер орналасқан. Осындай оба тәріздес биіктігі 40 см-дей төбешіктің бірін қазғанда қабырғасы қыш кірпіш пен саман кірпіштен аралас тұрғызылған ортағасырлық кесене орны ашылды. Кесене екі бөлмеден тұрады. Кесене порталы оңтүстік жағында, ал портал бұрыштары пилястрмен жиектелген. Кіреберіс кіші бөлме - зияратхананың көлемі 4,8х2,4 м. Төрге қарай орналасқан үлкен бөлмесі – көрхананың көлемі 4,8х4,8 м болды. Кесене қабырғасы сауытты қалау түрінде тұрғызылған: ішкі жағына саман кірпіштер қаланып, сыртқы беттерін қыш кірпішпен қаптап қалаған. Бөлмелердің едендеріне де қыш кірпіштер төселген.[3]
Кесенеде жалпы 6 жерлеу орны анықталды. Көрхананың орталық бөлігінде 2 жерлеу орны бар, олар лақатқа жерленген ер адам мен әйел адамдікі екені анықталды. Әйел адам қабірінің солтүстік-шығыс бұрышында қызыл түсті қыш құмыра табылды.[4] Әйел сүйегінің оң жақ иығында алтын жалатылған күміс жіпті матаның талшықты түйірі сақталған. Бұл мақта, жібек және алтын жіптерден жасалған шаш ұстайтын торлы баудан тұратын бас киім бөлігі деп болжалды. Ер және әйел адамның сүйектерінен ғылыми үлгілерді зерттегенде, ер адамнан алынған ғылыми үлгінің жасы б.з. 1222-1285 жылдар аралығын 95,4% дәлдікпен көрсетті. Ал, әйел адамнан алынған ғылыми үлгінің жасы б.з. 1229-1305 жылдарды көрсетті. Яғни, осы бойынша кесене ХІІІ ғасырмен мерзімделді
Тұрақты изотопты талдау нәтижесі Қарағайлы тұрғындары ет пен сүт тағамдарын күнделікті өмірде көп тұтынған деп есептеуге болады. Қазба кезінде қалашық тұрғындарында мал өнімдері мен тұщы судағы балыққа деген деген тәуелділіктің жоғары екендігі байқалды. Бұл - аймақтың экономикасының негізі ет және сүт болып қала берді дегенді білдіреді.
Қарағайлыдан 30-ға жуық тиындар табылды. Бұл ақша қатынасы тұрақты болғанын көрсетеді.
Қазбада ашылған құрылыстың түрі ертерек мешіттердің типтік жоспарына сәйкес келеді.
- ↑ Ахметова У. «Қазақстанның батыс өңіріндегі алтынордалық қалалар, көне керуен жолдары және керуен-сарайлар: пәнаралық зерттеулер (ХІІІ-ХV ғғ.) ғылыми жобаның 2022 жылға арналған жылдық есебі». Сарайшық 2022. 191 б.
- ↑ У. Ахметова, Ə. Мұқтар, М. Қасенов, А. Тұрарұлы, А. Жұмабаев. Батыс Қазақстандағы Алтынорда қалалары, керуен сарайлары жəне керуен жолдары (ХІІІ-ХVІ ғғ.). Монография. – Алматы: «Болат медия» мекемесі, 2023. - 158 б.
- ↑ У. Ахметова, Ə. Мұқтар, А. Тұрарұлы, А. Жұмабаев, Ж. Байғалиев, М. Шагирбаев. Алтынордалық Қарағайлы, Ұшқан, Ащысай қалалары: тарихы және археологиясы. Монография. – Алматы: «Махамбет» халықаралық қор мекемесі, 2025. - 192 б.
- ↑ У. Ахметова, В. Плахов, Е. Пигарёв, А. Муктар, А. Жумабаев, А. Турарулы, Ж. Байгалиев, С. Ескалиев. Мавзолей урочища Карагайлы. Поволжская археология. - 2025. №4